काठमाण्डु – १२ वर्षअघि भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) केवल सात राज्यमा सत्तामा थियो । तर अहिले त्यो संख्या २१ पुगेको छ र उसले नेतृत्व गरेको गठबन्धनले भारतका करिब १.४ अर्ब जनसंख्याको ७२ प्रतिशत भूभागमा प्रभाव रहेको छ ।

इन्दिरा गाँधी नेतृत्वकालीन भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस पछि कुनै पनि दल वा गठबन्धनले यति ठूलो संघीय प्रभाव कायम गर्न सकेको थिएन, यद्यपि त्यो तुलना गर्दा केही सर्तहरू जोड्नुपर्छ ।

मे ४ मा भएको विधानसभा निर्वाचनको नतिजा भाजपाले दुई वर्षदेखि बनाउँदै आएको राजनीतिक समीकरणको अन्तिम कडी साबित भयो । पश्चिम बंगालमा पहिलो पटक ऐतिहासिक जित पार्टीले हासिल गरेको छ । जहाँ डेढ दशकदेखि तृणमूल कांग्रेस अपराजेयजस्तै थियो भने असममा लगातार तेस्रो जितले भाजपा नेतृत्वको राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडीए) शासित राज्यको संख्या २१ पुगेको छ ।

यसअघि सन् २०१८ को सुरुवातमा पनि यो संख्या पुगेको थियो तर त्यसपछि राजनीतिक परिस्थितिले पार्टीविरुद्ध मोड लिएको थियो । यसपटक भने पार्टीको आधार अझ मजबुत बनेको छ ।

सन् २०१४ मा केवल सात राज्यमा सीमित रहेको भारतीय जनता पार्टी आज २१ राज्यसम्म विस्तार भएको छ, जसले भारतको जनसंख्या र भूगोलभर पार्टीको गहिरो तथा दीर्घकालीन राजनीतिक पहुँचलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

आफ्नो कथा आफैं बोल्ने भूगोल

एनडीएको प्रभाव अहिले भारतको करिब ७२ प्रतिशत भूभागमा फैलिएको छ । गंगा नदी आफ्नो उद्गम उत्तराखण्डबाट सुरु भएर उत्तर प्रदेश र बिहार हुँदै पश्चिम बंगालको गंगासागरमा पुग्दासम्म सम्पूर्ण रूपमा एनडीए शासित राज्यबाट बग्छ । यो केवल भूगोलको संयोग होइन, दशकभरको राजनीतिक विस्तारको परिणाम हो ।

सन् २०१४ पछि पार्टीको विस्तार स्पष्ट ढाँचामा अघि बढ्यो । सुरुमा हिन्दीभाषी क्षेत्र, त्यसपछि उत्तरपूर्वी राज्यहरूमा गठबन्धन र स्थानीय संगठनमार्फत प्रभाव विस्तार, अनि विस्तारै पहिले असम्भव मानिएका राज्यहरूमा प्रवेशले भाजपाको प्रभाव बढ्दै गएको छ । महाराष्ट्र, ओडिशा र अहिले पश्चिम बंगाल यसको प्रमुख उदाहरण हुन् ।

जब सत्ता कमजोर बन्यो

भाजपाका लागि सन् २०१८ को उच्च बिन्दु धेरै टिकेन । त्यही वर्ष डिसेम्बरमा मध्य प्रदेश, राजस्थान र छत्तीसगढ़ कांग्रेसको हातमा गएपछि एनडीए शासित राज्य संख्या घटेर १६ मा झ¥यो । सन् २०२० सम्म थप चुनावी हार र महामारीजन्य राजनीतिक प्रभावका कारण गठबन्धन केवल १३ राज्यमा सीमित भयो । त्यतिबेला पार्टी अत्यधिक छिटो विस्तार भएर कमजोर भएको चर्चा चल्न थालेको थियो ।

त्यसपछि आयो सन् २०२४ । लोकसभा चुनावमा भाजपाले २०१९ को ३०३ सिटबाट घटेर २४० सिट ल्यायो । एनडीएले २९३ सिटसहित केन्द्रमा सरकार जोगायो र नरेन्द्र मोदी तेस्रो कार्यकालमा प्रवेश गरे । तर परिणामले पार्टीलाई पुनः रणनीति परिवर्तन गर्न बाध्य बनायो ।

त्यसपछि पार्टीले आधारभूत संगठनमा फर्केर बूथस्तर बलियो बनाउने, राष्ट्रिय मुद्दाभन्दा स्थानीय मुद्दामा केन्द्रित हुने र एक्लै जित्न नसक्ने राज्यमा गठबन्धन व्यवस्थापन मजबुत गर्ने रणनीति अपनायो । महाराष्ट्र, हरियाणा, बिहार र ओडिशा क्रमशः पुनः एनडीएतर्फ फर्किए ।

फेब्रुअरी २०२६ सम्म एनडीएको संख्या १९ राज्य र दुई केन्द्र शासित प्रदेशसम्म पुगेको थियो । त्यसपछि बंगाल र असमको जितले संख्या २१ पुर्‍यायो ।

भाजपाका लागि २१ राज्यको संख्या ऐतिहासिक महत्व बोकेको छ । इन्दिरा गाँधी नेतृत्वको कांग्रेसले सन् १९७० को दशकको अन्त्यतिर यति नै प्रभाव कायम गरेको थियो । त्यसपछि कुनै दल वा गठबन्धनले यस्तो संघीय पहुँच बनाउन सकेको थिएन ।

तर तुलना पूर्ण रूपमा समान छैन । इन्दिरा गाँधीको कांग्रेस केन्द्रिकृत र लगभग निर्विवाद शक्ति थियो । एनडीएको २१ राज्यमध्ये केही सरकार क्षेत्रीय दलको समर्थनमा मात्र टिकेका छन्–जस्तै बिहारमा जनता दल यूनाइटेड, आन्ध्र प्रदेशमा तेलुगु देशम पार्टी र उत्तरपूर्वका विभिन्न सहयोगी दलहरूको सहयोगमा सरकार बनेको छ ।

२१ मध्ये १५ राज्यमा मात्रै भाजपाको आफ्नै बलमा सत्तामा छ । बाँकीमा गठबन्धन अपरिहार्य छ । दक्षिण भारत भने अझै पनि चुनौतीपूर्ण क्षेत्र बनेको छ । केरलमा कांग्रेस नेतृत्वको गठबन्धन पुनः सत्तामा फर्किएको छ । तमिलनाडुमा अभिनेता–राजनीतिज्ञ विजय थलपतिको पार्टी सबैभन्दा ठूलो शक्ति बनेको छ, जसका कारण भाजपा अझै पनि त्यहाँ बलियो उपस्थिति बनाउन असफल देखिएको छ ।

७२ प्रतिशत देश शासन गर्नुको अर्थ

एनडीएको व्यापक संघीय उपस्थितिले उसलाई नीति निर्माणमा ठूलो लाभ दिएको छ । कल्याणकारी योजना, पूर्वाधार निर्माण र प्रशासनिक प्राथमिकताहरूलाई विशाल तथा निरन्तर भूभागभर समन्वय गर्न सकिने अवस्था बनेको छ ।

भाजपाले विभिन्न राज्यमा यस्तो शासनशैलीलाई दीर्घकालीन चुनावी समर्थनमा रूपान्तरण गर्न सफल भएको छ । तर जोखिम पनि त्यत्तिकै ठूलो छ । २१ राज्य भनेको २१ अलग–अलग जवाफदेहिताका क्षेत्र हुन् । जसरी मतदाताले राम्रो कामका लागि समर्थन दिन्छन्, त्यस्तै असफलता देखिए तुरुन्तै दण्डित पनि गर्न सक्छन् ।

सन् २०१८ को अनुभवले वर्षौं लगाएर बनाएको शक्ति एकै चुनावी मौसममा कमजोर हुन सक्ने देखाइसकेको छ । आज भाजपा भारतको इतिहासमा कुनै पनि राजनीतिक शक्तिभन्दा बढी भूभागमा शासन गरिरहेको छ । यो निःसन्देह ठूलो उपलब्धि हो । तर विगतले देखाएझैं, यस्तो अवस्थाले पुरस्कारभन्दा बढी जिम्मेवारी माग्छ ।