काठमाण्डु- गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६ स्थित हिमाली क्षेत्रमा गएको हिमपहिरो र ठूलो भूस्खलनपछि बुढीगण्डकी नदीमा आएको भीषण बाढीले जनधन तथा भौतिक संरचनामा व्यापक क्षति पुर्‍याएको छ।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (एनडीआरआरएमए) को स्थिति प्रतिवेदन नम्बर ३ अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट हालसम्म ५०८ जनाको उद्धार गरिएको छ भने ६ जना अझै बेपत्ता छन्।

असोज २५ गते बिहान करिब ४:२० बजे चामर र स्येरङ्ग हिमालको बीचमा रहेको उङ्दिलुङ खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा हिमपहिरो र ठूलो भूस्खलन भएको प्रारम्भिक प्राविधिक विवरणले देखाएको छ।

करिब ६ हजार मिटर उचाइमा हिमपहिरो गएको र ५ हजार ५०० मिटर आसपासको क्षेत्रमा हिमनदीको बरफ, चट्टान र गेग्रानसहितको भूस्खलन भएको अनुमान गरिएको छ।

स्येरङ्ग हिमाल गोरखाको उत्तरी क्षेत्रस्थित तिब्बतको सिमाना नजिकै अवस्थित छ। यो प्रसिद्ध मनास्लु हिमालभन्दा पूर्व र गणेश हिमालभन्दा पश्चिममा पर्दछ।

यस हिमशृङ्खलाको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो चामार हो । जसको उचाइ ७,१६५ मिटर छ। यस हिमालको काखमा प्रसिद्ध र ऐतिहासिक स्येरङ्ग गुम्बा अवस्थित छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको उक्त घटनाबाट निस्किएको हिउँ, पानी, माटो र चट्टानको मिश्रण तीव्र गतिमा तल झर्दा उङ्दिलुङ खोला हुँदै बुढीगण्डकी नदीमा आकस्मिक बाढी आएको हो। बाढीले नदी आसपासका बस्ती, जलविद्युत् आयोजना, पुल तथा अन्य भौतिक संरचनामा क्षति पुर्‍याएको छ।

प्राधिकरणको प्रतिवेदनअनुसार उद्धारका लागि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका ८०० सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएका छन्।

नेपाली सेनाका हेलिकप्टरमार्फत प्रभावित क्षेत्रबाट मानिसको उद्धार गर्नुका साथै खाद्यान्न, आवास सामग्री र अत्यावश्यक राहत सामग्री पुर्‍याउने काम भइरहेको छ।

हिमपहिरो र भूस्खलनले निम्त्यायो बाढी

प्रारम्भिक प्राविधिक विवरणअनुसार बाढीको मुख्य कारण उङ्दिलुङ खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा भएको हिमपहिरो र हिमनदीको बरफसहितको ठूलो भूस्खलन हो। चामर र स्येरंग हिमालको बीचमा पर्ने उक्त क्षेत्र उच्च हिमाली भूभागमा अवस्थित छ।

तिब्बती टेथिस हिमालय क्षेत्रको कमजोर चट्टानी संरचनाका कारण हिउँ, बरफ, माटो र चट्टानको ठूलो परिमाण एकैपटक तल खसेको अनुमान छ। यसले उङ्दिलुङ उपत्यकामा ठूलो मात्रामा गेग्रान थुपारेको थियो।

करिब २ हजार मिटर उचाइमा रहेको उङ्दिलुङ र स्येर खोलाको संगमस्थलमा गेग्रान थुप्रिँदा पानीको प्राकृतिक बहाव अवरुद्ध भएको थियो।

प्रतिवेदनअनुसार स्यार खोलामा मुख्य बाढी आउनुभन्दा करिब एक घण्टा अगाडि पानीको बहाव पूर्ण रूपमा रोकिएको थियो। त्यसपछि करिब १.५ किलोमिटर क्षेत्रसम्म पानी जम्मा भएको अनुमान छ।

नदीको बहाव रोकिँदा बनेको अस्थायी अवरोध र त्यसपछि पानी तथा गेग्रान एकैपटक तल झर्दा बाढीका ठूला छाल उत्पन्न भएको हुन सक्ने प्राविधिक विवरणले संकेत गर्छ।

यस प्रकारको बाढीमा पानीसँगै माटो, ढुंगा र चट्टानको ठूलो मात्रा मिसिने भएकाले यसको विनाशकारी क्षमता सामान्य बाढीको तुलनामा बढी हुन सक्छ।

खानी तथा भूगर्भ विभागको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार भूस्खलनका क्रममा निस्किएको ऊर्जा ३.५ रेक्टर स्केलको भूकम्प बराबर थियो। यो प्रारम्भिक अनुमान हो। यसलाई भूकम्प गएको घटनाका रूपमा नभई भूस्खलनबाट उत्पन्न ऊर्जाको तुलनात्मक मापनका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

२० देखि २५ मिटर अग्लो बाढीको छाल

असोज २५ गते बिहान करिब ४:३० बजे बाढीको पहिलो छाल सल्लेरी क्षेत्रमा पुगेको थियो। त्यसपछि बिहान करिब ६:३० बजे आएको अर्को ठूलो छालले जलविद्युत् आयोजनाको क्याम्प बगाएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

उक्त छाल २० देखि २५ मिटर अग्लो रहेको प्रारम्भिक विवरणमा जनाइएको छ। बाढीको बहावमा पानीसँगै माटो, गेग्रान र चट्टान मिसिएकाले नदी आसपासका संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको हो।

बाढीले जगत् क्षेत्रका घरहरूमा क्षति पुर्‍याउनुका साथै सोती खोला र बुढीगण्डकी नदीमाथिका पुलहरूमा समेत असर गरेको छ। नदीको बहाव र गेग्रानको तीव्रताका कारण प्रभावित क्षेत्रका बस्ती तथा यातायात संरचना जोखिममा परेका छन्।

बाढीको प्रभाव नदी किनारमा मात्रै सीमित नभई जलविद्युत् आयोजना, स्थानीय सडक तथा आवागमनका संरचनासम्म फैलिएको छ। पुलमा पुगेको क्षतिले प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दाको आवागमन, राहत ढुवानी र उद्धार कार्यमा समेत चुनौती थपेको छ।

५ जलविद्युत् आयोजना र ९ पुलमा क्षति

बाढीबाट प्राप्त प्रारम्भिक विवरणअनुसार पाँचवटा जलविद्युत् आयोजना, एउटा विद्यालय तथा विभिन्न प्रकारका नौवटा पुलमा क्षति पुगेको छ।

क्षति पुगेका पुलमा दुईवटा पक्की पुल, पाँचवटा झोलुङ्गे पुल, एउटा बेली ब्रिज र एउटा क्यान्टिलिभर पुल छन्। यी संरचनामा पुगेको क्षतिले स्थानीय यातायात र सम्पर्क सञ्जाल प्रभावित भएको छ।

बाढीले घर तथा अन्य संरचनामा क्षति पुर्‍याउनुका साथै करिब १४० देखि १५० वटा चौपाया बगाएको प्रारम्भिक अनुमान छ। पशुधनको क्षतिले स्थानीय परिवारको जीविकोपार्जनमा समेत असर पार्ने देखिन्छ।

जलविद्युत् आयोजनामा भएको क्षतिको पूर्ण विवरण, उत्पादन क्षमतामा परेको प्रभाव र पुनःसञ्चालनका लागि आवश्यक समयबारे विस्तृत प्राविधिक मूल्यांकन आवश्यक छ। त्यसैगरी पुल, विद्यालय र आवासीय संरचनाको क्षतिको अन्तिम विवरण पनि संकलन गर्नुपर्नेछ।

५०८ को उद्धार, ६ जना अझै बेपत्ता

बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट हालसम्म ५०८ जनाको उद्धार गरिएको प्राधिकरणको स्थिति प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। उद्धार गरिएकामध्ये ४५७ जना नेपाली नागरिक र ५१ जना विदेशी नागरिक छन्।

बाढीमा परी चार पुरुष र दुई महिला गरी छ जना अझै बेपत्ता रहेको विवरण छ। उनीहरूको खोजी तथा उद्धार कार्य जारी रहेको प्रतिवेदनमा जनाइएको छ।

उच्च हिमाली भूभाग, क्षतिग्रस्त पुल, अवरुद्ध बाटो र नदीमा बगेको गेग्रानका कारण प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न कठिनाइ भएको छ। यस्तो अवस्थामा स्थलमार्गबाट उद्धार गर्न कठिन हुने स्थानमा हेलिकप्टरको प्रयोग गरिएको छ।

उद्धार गरिएका नागरिकको विवरण, बेपत्ताको खोजी र प्रभावित परिवारको आवश्यकताको पहिचानलाई प्राथमिकतामा राखेर सुरक्षाकर्मी तथा सम्बन्धित निकाय परिचालित छन्।

८०० सुरक्षाकर्मी परिचालित, तीन दिनमा २०८ हवाई उडान

बाढीपछिको उद्धार, खोजी तथा राहत वितरणका लागि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका कुल ८०० सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको छ। प्रतिवेदनअनुसार नेपाली सेनाका १७१, नेपाल प्रहरीका २४० र सशस्त्र प्रहरी बलका ३८९ जना सुरक्षाकर्मी प्रभावित क्षेत्रमा खटिएका छन्।

नेपाली सेनाका पाँचवटा हेलिकप्टरमार्फत उद्धार तथा राहत ढुवानी गरिएको छ। बाढी आएको तीन दिनमा कुल २०८ वटा हवाई उडान सम्पन्न भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

हवाई उडानमार्फत दुर्गम क्षेत्रमा फसेका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, खाद्यान्न तथा आवास सामग्री पुर्‍याउने र आवश्यक राहत उपलब्ध गराउने काम भइरहेको छ। सडक तथा पुलमा क्षति पुगेका कारण हवाई मार्ग राहत वितरणको महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।

तर प्रभावित क्षेत्रमा राहत पुर्‍याउनु मात्र पर्याप्त छैन। उद्धार गरिएका परिवारलाई सुरक्षित आवास, खाद्यान्न, स्वच्छ खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा र चिसोबाट जोगिने सामग्री उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

पीडित परिवारलाई खाद्यान्नदेखि न्यानो कपडा

गोरखा र धादिङका बाढी प्रभावित परिवारका लागि गृह मन्त्रालय तथा राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको समन्वयमा राहत सामग्री ढुवानी तथा वितरण भइरहेको छ।

प्राधिकरणको प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार प्रभावित परिवारका लागि २०८ वटा टेन्ट वा त्रिपाल, ५५५ वटा म्याट्रेस, ६८० वटा कम्बल र ४३२ वटा स्लिपिङ ब्याग उपलब्ध गराइएको छ।

खाद्यान्नतर्फ ८७० वटा फुड बास्केट, २७० बोरा चामल तथा चिउरा, चाउचाउ र बिस्कुट पठाइएको विवरण छ। फुड बास्केटमा पिठो, चामल, केराउ, चिनी, दाल, चिउरा, नुन, मसला र तेलजस्ता दैनिक उपभोगका सामग्री समावेश छन्।

त्यसैगरी प्रभावित परिवारका लागि ७९० वटा ज्याकेट, २३९ वटा सोलार लाइट, १० वटा जेनेरेटर, १७० वटा किचेन सेट र २०४ वटा हाइजिन किट पठाइएको छ।

महिला तथा बालबालिकाको आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर डिग्निटी किट र रोयल ब्यागलगायतका सामग्रीसमेत प्रभावित क्षेत्रमा पुर्‍याइएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा मौसम चिसिँदै जाने भएकाले अस्थायी आवास, न्यानो कपडा, कम्बल र स्लिपिङ ब्यागको उपलब्धता महत्त्वपूर्ण छ। त्यसैगरी दुर्गम क्षेत्रमा विद्युत् तथा सञ्चार सुविधा अवरुद्ध भएमा सोलार लाइट र जेनेरेटरले राहत व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

फिलिम क्षेत्रमा पनि विशेष राहत ढुवानी

गोरखाको फिलिम क्षेत्रका लागि पनि हेलिकप्टरमार्फत विशेष राहत सामग्री ढुवानी गरिएको विवरण छ। एमआई हेलिकप्टरबाट शीतकालीन टेन्ट, चिनियाँ टेन्ट, खाद्यान्न, चामल, नुन, दाल तथा विभिन्न प्रकारका लत्ताकपडा पठाइएको जनाइएको छ।

दुर्गम बस्तीमा सडक पहुँच सीमित हुनु र बाढीले पुल तथा बाटोमा क्षति पुर्‍याउनु राहत ढुवानीको प्रमुख चुनौती बनेको छ। यस्तो अवस्थामा हेलिकप्टरबाट सामग्री पुर्‍याउँदा तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग पुग्ने प्राधिकरणले जनाएको छ।

पुनर्निर्माणसँगै विपद् जोखिम न्यूनीकरण चुनौती

बुढीगण्डकी क्षेत्रमा आएको बाढीले तत्कालीन उद्धार र राहतसँगै दीर्घकालीन पुनर्निर्माणको चुनौती पनि उजागर गरेको छ। हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरो, भूस्खलन, नदी थुनिने र अचानक बाढी आउने जोखिमबारे थप अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ, बरफ र चट्टान खस्दा नदीको बहाव अवरुद्ध हुन सक्छ। त्यस्तो अवरोध फुटेपछि तल्लो तटीय बस्तीमा छोटो समयमै ठूलो बाढी पुग्न सक्छ। त्यसैले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा निगरानी, नदीको बहाव मापन, सम्भावित अवरोधको पहिचान र समयमै चेतावनी दिने प्रणालीको विकास महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

क्षतिग्रस्त पुल, जलविद्युत् आयोजना, विद्यालय र घरहरूको पुनर्निर्माण गर्दा भविष्यमा यस्तै विपद् आए पनि क्षति कम हुने गरी संरचना निर्माण गर्नुपर्ने भएको छ।

स्थानीय बासिन्दालाई विपद्का संकेतबारे जानकारी दिने, सुरक्षित स्थान पहिचान गर्ने र उद्धार अभ्यास सञ्चालन गर्ने काम पनि आवश्यक रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

बाढीपछि प्रभावित नागरिकलाई सुरक्षित आवास र आधारभूत सेवा उपलब्ध गराउनु तत्कालीन प्राथमिकता हो। त्यसपछि भौतिक संरचनाको विस्तृत मूल्यांकन, पुनर्निर्माणका लागि स्रोत परिचालन र भविष्यमा यस्ता घटनाबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्ने दीर्घकालीन योजना आवश्यक भएको छ।