काठमाण्डु – नेपाल संवत् ११४७ मंगलबारदेखि सुरु भएको छ । यस अवसरमा नेवार समुदायले नयाँ वर्षका रूपमा नेपाल संवत् मनाउनुका साथै म्हः (आत्म) पूजा पनि गर्दैछन्।

नेपाल संवत् नेपालको मौलिक इतिहास, संस्कृति र सामाजिक चेतनासँग जोडिएको विशिष्ट संवत् हो। प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाबाट नयाँ वर्ष सुरु हुने यो संवत् विशेषगरी नेवार समुदायको सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यसलाई समग्र नेपालीको साझा राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास हुँदै आएको छ।

नेपाल संवत्को इतिहास करिब ११ सय वर्ष पुरानो छ। यसको सुरुवात लिच्छविकालीन राजा राघवदेवको शासनकालसँग जोडिन्छ। इतिहासकार तथा अध्येताहरूका अनुसार नेपाल संवत्को युगारम्भ सन् ८७९ आसपास भएको मानिन्छ। यद्यपि धेरै नेपाली स्रोत तथा प्रचलित विवरणमा शंखधर साख्वाले सन् ८८० मा नेपाल संवत् सुरु गरेको उल्लेख पाइन्छ। यही कारण नेपाल संवत्को प्रारम्भिक वर्षलाई लिएर ८७९ र ८८० दुवै वर्ष उल्लेख हुने गरेको पाइन्छ।

शंखधर साख्वा र ऋणमोचनको कथा

नेपाल संवत्को इतिहाससँग सबैभन्दा बढी जोडिने नाम हो-राष्ट्रिय विभूति शंखधर साख्वा।

लोकप्रचलित किंवदन्तीअनुसार त्यस समय काठमाडौंमा एक ज्योतिषीले विशेष साइतमा विष्णुमती र भद्रमती नदीको संगमबाट ल्याइएको बालुवा सुनमा परिणत हुने भविष्यवाणी गरेका थिए। राजाको आदेशमा मानिसहरूले उक्त बालुवा बोकेर दरबारतर्फ लैजाँदै गर्दा व्यापारी शंखधर साख्वाले त्यसलाई आफ्नो घरको जगमा खन्याउन लगाएको कथा प्रचलित छ।

किंवदन्तीअनुसार भोलिपल्ट त्यो बालुवा सुनमा परिणत भयो। त्यसबाट प्राप्त सम्पत्ति शंखधरले व्यक्तिगत विलासमा खर्च नगरी गरिब जनताको ऋण तिर्न प्रयोग गरे। यसरी काठमाडौं उपत्यकाका ऋणी जनतालाई ऋणमुक्त गराएको सम्झनामा उनले नेपाल संवत् सुरु गरेको जनविश्वास छ।

यद्यपि सुनमा परिणत भएको बालुवा र त्यसबाट ऋण तिर्ने कथा लोककथा तथा किंवदन्तीको तहमा रहेको र त्यसलाई प्रत्यक्ष ऐतिहासिक प्रमाणसँग छुट्याएर हेर्नुपर्ने इतिहासविद्हरूको मत छ। तर शंखधर साख्वाको सामाजिक सेवाको स्मृति र नेपाल संवत्को परम्परा भने नेपाली इतिहास र संस्कृतिमा गहिरोसँग स्थापित छ।

नेपालकै नामबाट राखिएको संवत्

नेपाल संवत्को एउटा विशेषता यसको नाममै छ। यो संवत् देशकै नाम ‘नेपाल’ बाट राखिएको हो। यही कारण यसलाई नेपालको मौलिक तथा स्वदेशी संवत्का रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

इतिहासकार डा। त्रिरत्न मानन्धरका अनुसार लिच्छविकालअघि शक संवत् प्रचलनमा थियो। राघवदेवको समयदेखि सुरु भएको नेपाल संवत् पछि लामो समयसम्म नेपालको मौलिक संवत्का रूपमा प्रयोग भएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालसम्म यसको राष्ट्रिय प्रयोग रहेको उनको भनाइ छ।

नेपाल संवत्को प्रयोग केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा सीमित थिएन। पुराना शिलालेख, हस्तलिखित ग्रन्थ, अभिलेख तथा व्यापारिक कागजातमा यसको प्रयोग भएको पाइन्छ। सन् ९०८ मा मिताङ्कित लङ्कावतारसूत्रको पाण्डुलिपिलाई पनि नेपाल संवत्को प्रारम्भिक प्रमाणका रूपमा राष्ट्रिय अभिलेखीय अध्ययनसँग जोडेर उल्लेख गरिएको छ।

राणा कालमा विक्रम संवत्को प्रभाव

नेपालमा राजनीतिक शासन व्यवस्था परिवर्तनसँगै संवत्को प्रयोगमा पनि परिवर्तन आयो। पछिल्लो कालखण्डमा विक्रम संवत्को प्रयोग व्यापक हुँदै गएपछि नेपाल संवत्को सरकारी तथा औपचारिक प्रयोग कमजोर बन्दै गयो।

तर नेवार समुदायले भने आफ्नो सांस्कृतिक जीवनमा नेपाल संवत्को परम्परा निरन्तर जोगाइराख्यो। काठमाडौं उपत्यकाका साथै बनेपा, धुलिखेल, बाह्रबिसे, दोलखाको भीमेश्वरलगायतका क्षेत्रमा नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष विशेष उत्साहका साथ मनाउने परम्परा कायम रह्यो।

प्रजातन्त्रपछि राष्ट्रिय मान्यताको अभियान

नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय मान्यता दिलाउने अभियान आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा पनि लामो समयसम्म चल्यो। २००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि यसका पक्षमा संगठित रूपमा आवाज उठ्न थालेको उल्लेख पाइन्छ।

शंखधर साख्वाको योगदानलाई राज्यस्तरबाट सम्मान गर्ने क्रममा तत्कालीन सरकारले उनलाई २०५६ सालमा राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो। गरिब तथा ऋणी जनताको ऋणमोचनका लागि गरेको योगदान र नेपाल संवत्को प्रवर्तनसँग जोडिएको उनको ऐतिहासिक भूमिकालाई त्यसको प्रमुख आधार मानिएको थियो। त्यसपछि नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यता दिने अभियानले थप गति लियो।

२०६५ सालमा राष्ट्रिय मान्यता

नेपाल गणतन्त्रमा प्रवेश गरेपछि नेपाल संवत्को राष्ट्रिय पहिचानको प्रश्नले नयाँ मोड लियो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेतृत्वको सरकारले २०६५ सालमा नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यता दिने घोषणा गर्‍यो।

त्यसपछि सरकारले नेपाल संवत्को प्रयोगलाई सरकारी कामकाजमा समेत विस्तार गर्ने विषय अघि बढाउँदै आएको छ। २०२३ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री प्रचण्डले सरकारी कागजातमा नेपाल संवत् समावेश गर्ने घोषणा गरेका थिए।

यसअघि २०११ मा सरकारले नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय पात्रोका रूपमा प्रयोगमा ल्याउने निर्णयसमेत गरेको थियो।

नेपाल संवत् कसरी सुरु हुन्छ ?

नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाबाट सुरु हुन्छ। यसका कारण यसको नयाँ वर्ष हरेक वर्ष अंग्रेजी पात्रोको एउटै मितिमा पर्दैन।

नेपाल संवत्को अन्तिम दिन कार्तिक कृष्ण औँसी मानिन्छ र त्यसपछि कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाबाट नयाँ वर्ष सुरु हुन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा व्यापारी तथा व्यवसायीहरूले लक्ष्मीपूजाका दिन पुरानो बहीखाता बन्द गरी नयाँ वर्षको दिन नयाँ बहीखाता सुरु गर्ने परम्परासमेत रहिआएको छ।

म्हः पूजा र नेपाल संवत्

नेपाल संवत्को नयाँ वर्षसँग म्हः पूजाको पनि विशेष सम्बन्ध छ। नेवार समुदायमा म्हः पूजाका क्रममा आफ्नै शरीर तथा आत्माको पूजा गरी दीर्घायु, स्वास्थ्य, समृद्धि र सुख–शान्तिको कामना गरिन्छ।

नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष, म्हः पूजा, भिन्तुना र सांस्कृतिक जुलुसहरू काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानका प्रमुख पक्ष बनेका छन्। बसन्तपुर, मंगलबजार, ठिमी लगायतका क्षेत्रमा हुने कार्यक्रमले नेपाल संवत्को सांस्कृतिक पक्षलाई जीवन्त राखेको छ।

‘भिन्तुना’ आन्दोलन र सांस्कृतिक पुनर्जागरण

नेपाल संवत्को पुनःस्थापनाको अभियानमा ‘न्हूदँया भिन्तुना’ आन्दोलनको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको मानिन्छ। भिन्तुना अर्थात् शुभकामना तथा नयाँ वर्षको स्वागतका क्रममा निकालिने सांस्कृतिक जुलुसले नेपाल संवत्लाई समुदायको सीमाबाट बाहिर व्यापक राष्ट्रिय बहसमा ल्याउन योगदान गरेको छ।

बाजागाजा, परम्परागत पोसाक, सांस्कृतिक झाँकी र विभिन्न समुदायको सहभागितासहित आयोजना हुने यस्ता जुलुसले नेपाल संवत्लाई जीवित सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

नेवार समुदायको मात्र होइन, सबै नेपालीको संवत्

नेपाल संवत्लाई लामो समयसम्म नेवार समुदायको नयाँ वर्षका रूपमा मात्र बुझ्ने गरिएको थियो। तर पछिल्ला वर्षमा यसलाई नेपालको साझा ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास भएको छ।

पूर्वप्रधानमन्त्री प्रचण्डले समेत नेपाल संवत् कुनै एक समुदायको मात्र नभई सबै नेपालीको मौलिक संवत् भएको बताएका थिए। उनका अनुसार नेपाल संवत् सामाजिक न्याय, समानता र राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडिएको ऐतिहासिक प्रतीक हो।

राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले पनि नेपाल संवत्लाई नेपालको विशिष्ट राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा व्याख्या गर्दै यसको सम्बन्ध धर्म, संस्कृति र सामाजिक जीवनसँग रहेको बताएका छन्।

इतिहाससँग जोडिएको वर्तमान

नेपाल संवत्को इतिहास केवल एउटा पात्रोको इतिहास होइन। यसमा सामाजिक न्याय, परोपकार, राष्ट्रिय पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताका विषय जोडिएका छन्।

शंखधर साख्वाको कथाले धनलाई व्यक्तिगत सम्पत्तिका रूपमा मात्र नभई समाजको हितमा प्रयोग गर्न सकिने सन्देश दिन्छ। नेपाल संवत्को नामकरणले नेपालको मौलिक पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्छ भने यसको पुनःस्थापनाको आन्दोलनले सांस्कृतिक अधिकार र ऐतिहासिक पहिचानको महत्वलाई उजागर गरेको छ।

आज नेपाल संवत् ११४७ मा प्रवेश गरिसकेको छ। काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुरदेखि देशका विभिन्न भागमा भिन्तुना, म्हः पूजा, सांस्कृतिक जुलुस र विभिन्न कार्यक्रम आयोजना भइरहेका छन्।

११ सय वर्षभन्दा लामो यात्रामा नेपाल संवत्ले अनेक राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तन देखेको छ। कहिले राष्ट्रिय प्रयोगमा रहेको यो संवत् पछि औपचारिक प्रयोगबाट ओझेलमा पर्‍यो, तर समुदायको सांस्कृतिक स्मृतिले यसलाई जोगाइराख्यो। आज पुनः राष्ट्रिय पहिचानको बहसमा फर्किएको नेपाल संवत् नेपालको इतिहास, संस्कृति र सामाजिक चेतनाको जीवित दस्तावेज बनेको छ।