काठमाण्डु – अमेरिका र इजरायलतर्फबाट इरानविरुद्ध युद्ध सुरु भएको २३ दिन भइसकेको छ । यस युद्धको असर अब विश्व अर्थतन्त्रमा स्पष्ट देखिन थालेको छ ।

गत मार्च ९ मा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलका मानक मानिने ब्रेन्ट र डब्ल्यूटीआई क्रुडको मूल्य २०२२ पछि पहिलोपटक प्रति ब्यारेल १०० डलरभन्दा माथि पुगेको थियो ।

यद्यपि त्यही दिन मूल्य घटेर ९५ डलरभन्दा तल झरेको थियो । तर पछिल्ला केही दिनमा तेल ट्यांकरमाथि भएका आक्रमणपछि कच्चा तेलको मूल्य फेरि प्रति ब्यारेल करिब १०० डलर वरिपरि पुगेको छ ।

फेब्रुअरी २७ मा अर्थात् युद्ध सुरु हुनुको एक दिनअघि ब्रेन्ट र डब्ल्यूटीआई क्रुडको मूल्य करिब ७० डलर प्रति ब्यारेल थियो ।

इन्धनको मूल्यमा आएको यो तीव्र वृद्धि मुख्यतः होर्मुज स्ट्रेटमार्फत समुद्री यातायात लगभग ठप्प हुनुले भएको हो ।

इरान सरकारले यस समुद्री मार्गबाट जान खोज्ने जहाजहरूलाई चेतावनी दिएको छ । यही मार्गबाट विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र ग्यास आपूर्ति हुने गर्छ ।

इरान र होर्मुज स्ट्रेटको नजिकको सम्बन्धका कारण तेल र ग्यासको मूल्य बढ्ने अनुमान पहिल्यै गरिएको थियो । तर विज्ञहरूका अनुसार यसको प्रभाव यतिमै सीमित रहने छैन ।

आगामी दिनमा यसको झट्का अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्रमा पनि महसुस हुने र यसको असर विश्वभरि देखिनेछ । जारी युद्धले ती देशहरूलाई पनि असर पारिरहेको छ, जो विश्वका प्रमुख मल (उर्वरक) निर्यातक हुन् ।

इकोनोमिक कम्प्लेक्सिटी अब्जर्भेटरीका अनुसार ओमान, कतार, साउदी अरेबिया र संयुक्त अरब इमिरेट्स नाइट्रोजन–आधारित मलका विश्वका चार प्रमुख निर्यातक हुन् ।

यी मल प्राकृतिक ग्यासबाट बन्ने गर्छन् र विश्वका करिब आधा खाद्य उत्पादनमा प्रयोग गरिन्छ । युद्धका बाबजुद पनि यस क्षेत्रमा धेरै मल कम्पनीहरूले काम जारी राखेका छन् । तर कतार इनर्जीले आफ्नो उत्पादन रोक्नुपरेको छ । यो युरिया उत्पादन गर्ने प्रमुख कम्पनीहरूमध्ये एक हो ।

इरानका ड्रोन र मिसाइल आक्रमणका कारण ग्यास आपूर्ति प्रभावित भएको थियो । अर्कोतर्फ केही कम्पनीहरूले उत्पादन जारी राखे पनि पूर्ण लाभ लिन सकेका छैनन् ।

होर्मुज स्ट्रेट लगभग बन्द हुँदा उनीहरूले मल निर्यात गर्न सकेका छैनन् । ब्लूमबर्गका अनुसार विश्वको कुल मल आपूर्तिको करिब एक–तिहाइ हिस्सा यही मार्गबाट जाने गर्छ । स्थिति अझ गम्भीर बनाउने कुरा के हो भने इरान स्वयं पनि मल निर्यातक देश हो ।

चीनले २०२५ को अन्त्यमा फस्फेट मलको निर्यात पूर्ण रूपमा रोक्ने र अगस्ट २०२६ सम्म युरिया निर्यातमा कडा प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय गरेको थियो, ताकि आफ्ना किसानहरूका लागि पर्याप्त आपूर्ति सुनिश्चित गर्न सकियोस् ।

इकोनोमिक कम्प्लेक्सिटी अब्जर्भेटरीका अनुसार चीन अहिले विश्वको सबैभन्दा ठूलो नाइट्रोजन मल निर्यातक हो । यी सबै कारणले गर्दा मलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न थालेको छ ।

अमेरिकाको न्यू अर्लिन्स बन्दरगाहमा, जुन मलको प्रमुख प्रवेशद्वार मानिन्छ, युद्ध सुरु भएको पहिलो हप्तामै मलको मूल्य प्रति टन ५१६ डलरबाट बढेर ६८३ डलरसम्म पुगेको थियो ।

यो अवस्था यस्तो समयमा आएको छ जब उत्तरी गोलार्धका देशहरूमा किसानहरू बिउ रोप्ने तयारीमा हुन्छन्, जसले समस्या अझ जटिल बनाएको छ ।

अमेरिकन फार्म ब्यूरो फेडरेशनका अनुसार अमेरिका प्रत्येक वर्ष मार्च र अप्रिलमा करिब २५ प्रतिशत मल आयात गर्छ ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यदि यो संघर्ष लम्बिन्छ भने १ देखि ३ महिनाभित्र उपभोक्ताहरूले खाद्य वस्तुहरूको मूल्यमा असर महसुस गर्न थाल्नेछन् ।

खाद्य वस्तु महँगा मात्र होइन, अभाव पनि हुन सक्छ, किनकि पर्याप्त मल नहुँदा उत्पादन घट्नेछ । यसको सबैभन्दा गम्भीर असर गरिब देशहरू र कमजोर वर्गमा पर्नेछ, जहाँ यो अवस्था भोकमरीमा परिणत हुन सक्छ ।

संयुक्त राष्ट्रको विश्व खाद्य कार्यक्रमले मध्यपूर्वमा बढ्दो संघर्षले खाद्य र इन्धन मूल्यमा आएको तीव्र वृद्धिले ‘डोमिनो प्रभाव’ सिर्जना गरी कमजोर जनसंख्यामा भोकमरीको समस्या अझ गम्भीर बनाउन सक्ने चेतावनी दिएको छ ।

मध्यपूर्वको युद्धले अब औषधि र फार्मास्यूटिकल उत्पादनको विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलालाई पनि असर गर्न थालेको छ ।

यसको प्रमुख कारण दुबईमा भएका आक्रमण हुन्, जुन विश्व फार्मा क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण लॉजिस्टिक केन्द्र मानिन्छ । दुबईमा विश्वकै व्यस्त अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल छ, जहाँ २०२५ मा करिब ९.५ करोड यात्रु आवतजावत गरेका थिए ।

यो विमानस्थल औषधि तथा तापमान–नियन्त्रित (कोल्ड चेन) उत्पादनहरूको ढुवानीका लागि महत्वपूर्ण केन्द्र हो । भारत, जो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो जेनेरिक औषधि आपूर्तिकर्ता हो, उसका लागि पनि दुबई अत्यन्त महत्वपूर्ण केन्द्र हो । विश्वका करिब ६० प्रतिशत खोप भारतमै उत्पादन हुन्छ ।

दुबईको जेबेल अली बन्दरगाह विश्वकै नवौँ व्यस्त कार्गो पोर्ट हो र मध्यपूर्वकै सबैभन्दा ठूलो बन्दरगाह मानिन्छ । यहाँ ६० देशका करिब ४०० कम्पनीहरू स्वास्थ्य र फार्मा क्षेत्रमा सक्रिय छन् ।

तर इरानका आक्रमणका कारण दुबईको बन्दरगाह र विमानस्थल दुवै प्रभावित भएका छन्, जसले आपूर्ति शृंखला अवरुद्ध बनाएको छ ।
यसका कारण औषधिको मूल्य बढ्न सक्छ र उपलब्धता घट्न सक्छ । भारतले विश्वका करिब २०० देशमा औषधि निर्यात गर्छ, जसका प्रमुख बजार अमेरिका, बेलायत, ब्राजिल, फ्रान्स र दक्षिण अफ्रिका हुन् ।

मध्यपूर्वको युद्धले अब सेमीकन्डक्टर र चिप उत्पादनमा पनि असर पार्न थालेको छ, जसले स्मार्टफोन लगायत धेरै इलेक्ट्रोनिक उपकरणलाई प्रभावित पार्न सक्छ ।

औद्योगिक उत्पादनका लागि आवश्यक रसायन र कच्चा पदार्थको आपूर्ति पनि प्रभावित भएको छ । सल्फर, जो तेल र ग्यास प्रशोधनको उप–उत्पादन हो, यसको ठूलो हिस्सा मध्यपूर्वबाट आउँछ ।

यसको प्रयोग मल, धातु प्रशोधन, ब्याट्री, सेमीकन्डक्टर र स्टिल उत्पादनमा हुन्छ । युद्ध सुरु भएपछि इन्डोनेसियाका निकेल उत्पादकहरूले उत्पादन घटाउने घोषणा गरेका छन्, किनकि खाडी क्षेत्रबाट आपूर्ति अवरुद्ध भएको छ । यसले विश्व आपूर्ति शृंखलामा थप दबाब सिर्जना गरेको छ ।

सल्फ्यूरिक एसिड, जुन सल्फरबाट बनाइन्छ, चिप निर्माणमा अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यसको अभावले आधुनिक जीवनका धेरै उपकरणहरूको उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ ।

यसअघि कोभिड–१९ महामारीमा पनि चिप अभावका कारण उत्पादन घटेको र मूल्य बढेको थियो । यसपटक अवस्था अझ जटिल बनाउने अर्को कारण भनेको आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्ससँग सम्बन्धित चिपहरूको उच्च माग हो ।