नेपालको पूँजी बजार अझै विकासको चरणमा छ। यस्तो अवस्थामा बजारको सबैभन्दा ठूलो पूँजी भनेको विश्वास हो।

तर बजार बन्द भएपछि नेप्से परिसूचकमा देखिएको असामान्य उतार–चढावले त्यो विश्वासमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

आइतबार बजार नियमित रूपमा ३ बजे बन्द भयो। सूचक २,६७४.२० अंकमा कायम थियो। त्यसपछि अचानक ड्यासबोर्डमा १,७६९.६० अंक देखियो । ३३ प्रतिशतभन्दा बढीको गिरावट। केही समयपछि त्रुटि सच्याइयो र सूचक २,६७३.९७ अंकमा देखियो।

घटना सतहमा समाधान भएजस्तो देखिए पनि यसको गहिरो प्रभाव र उठेका प्रश्नहरू अझै बाँकी छन्।

के यो केवल डिस्प्ले त्रुटि थियो ?

यदि यो केवल ड्यासबोर्डको डिस्प्ले समस्या मात्र थियो भने सच्याएपछि सूचक प्रारम्भिक २,६७४.२० अंकमै फर्किनुपर्ने थियो। तर ०.२३ अंकको अन्तर देखियो।

दशमलव स्तरको अन्तर सानो देखिए पनि परिसूचकजस्तो संवेदनशील सूचकमा यसको अर्थ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसले समस्या केवल डिस्प्लेमा सीमित नभई गणना प्रक्रियामा पनि असर परेको हुनसक्ने संकेत गर्छ।

त्रुटिको जड कहाँ ?

घटनाको जड श्रीनगर आर्किटेक इण्डस्ट्रिज लिमिटेड (एसएआइएल)को क्लोजिङ मूल्यमा देखिएको त्रुटिसँग जोडिएको देखिन्छ।

अन्तिम कारोबार १,३२९ रुपैयाँमा भएको थियो, तर प्रणालीमा १,३०६ रुपैयाँ राखिएको पाइयो। प्रति सेयर २३ रुपैयाँको अन्तरले करिब ३१७ मिलियन रुपैयाँ बजार पूँजीकरणमा प्रभाव पारेको अनुमान गरिएको छ।

थप महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने आइतबारको कारोबारका आधारमा एसएआइएलको परिसूचक योगदान –०.१३२७ अंक (नकारात्मक) देखिएको थियो, जबकि कम्पनी हरियोमा बन्द भएको थियो। अर्थात् मूल्य वृद्धि भएको अवस्थामा पनि नकारात्मक योगदान देखिनु गणना त्रुटिको प्रत्यक्ष संकेत हो।

सानो त्रुटि, समग्र सूचकमा असर

परिसूचक गणना कुल बजार पूँजीकरण र प्रत्येक कम्पनीको भारमा आधारित हुन्छ। यदि कुनै कम्पनीको क्लोजिङ मूल्य गलत राखिन्छ भने-

• बजार पूँजीकरण प्रभावित हुन्छ

• भार–समायोजित योगदान गलत देखिन्छ

• समग्र सूचकांकमा फेरबदल आउँछ

एसएआइएलको मुद्दामा सकारात्मक रूपमा बन्द भएको कम्पनीबाट नकारात्मक योगदान देखिनु सामान्य त्रुटि होइन। यस्तो बेमेलले सूचकको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछ।

विकासशील बजार र प्रविधिको संवेदनशीलता

विकसित पूँजी बजारहरूमा अन्तिम मूल्य निर्धारण, सूचक गणना र प्रकाशन प्रक्रिया बहु–स्तरीय प्रमाणीकरणबाट गुज्रन्छ।

के हाम्रो बजारमा पनि स्वचालित प्रमाणीकरण तह छ ?

म्यानुअल ओभरराइडको अनुगमन कस्तो छ ?

त्रुटि पत्ता लगाउने प्रणाली कति सक्रिय छ ?

यदि एउटा मध्यम तौल भएको कम्पनीको मूल्य त्रुटिले सूचकमा यति ठूलो अस्थिरता देखाउन सक्छ भने ठूलो तौल भएका कम्पनीहरूमा यस्तै त्रुटि हुँदा प्रभाव कस्तो पर्ला ?

विश्वासको प्रश्न

बजारमा मूल्य घटबढ हुनु स्वाभाविक हो, तर गणनामा त्रुटि हुनु स्वाभाविक मान्न सकिँदैन।

लगानीकर्ता, विश्लेषक र संस्थाहरूले आफ्ना निर्णय सूचक र अन्तिम मूल्यमा आधारित गरेर लिन्छन्। यदि ती सूचकमै स्थिरता र विश्वसनीयता नदेखिएमा बजारप्रतिको भरोसा कमजोर हुन्छ।

अब के आवश्यक छ ?

यस घटनालाई सामान्य प्राविधिक गडबडी भनेर टार्नु पर्याप्त हुँदैन।

• मूल्य प्रमाणीकरण प्रक्रिया सार्वजनिक गर्नुपर्छ

• सूचक गणना सूत्र र प्रमाणीकरण तह स्पष्ट गर्नुपर्छ

• त्रुटि लग र लेखा परीक्षण विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ

• भविष्यका लागि रोकथाम संयन्त्र घोषणा गर्नुपर्छ

पारदर्शिता नै विश्वासको आधार हो। बजार ३३ प्रतिशतले घटेको थिएन, तर गलत गणनाले केही समयका लागि त्यस्तो सन्देश दियो। अझ गम्भीर कुरा के छ भने सकारात्मक रूपमा बन्द भएको कम्पनीबाट नकारात्मक सूचक योगदान देखिनु प्रणालीगत कमजोरीको संकेत हुनसक्छ।

सूचक केवल अंक होइन, यो बजारको विश्वसनीयताको मापन हो। जब गणनामा सानो त्रुटिले पनि सूचकलाई अस्थिर बनाउँछ, त्यहाँ गम्भीर आत्मसमीक्षा अपरिहार्य हुन्छ।