नयाँ दिल्लीमा आयोजित पहिलो बिमस्टेक गृहमन्त्रीस्तरीय बैठकमा सहभागी हुन जाँदा मेरो स्पष्ट उद्देश्य थियो-नेपाल र भारतले सर्वसाधारणका दैनिक जीवनलाई प्रभावित गर्ने समस्याहरू समाधान गर्न कसरी मिलेर काम गर्न सक्छन् भन्ने सम्भावनाको खोजी गर्नु । हाम्रा देशका प्राथमिकताहरू फरक हुन सक्छन्, तर हामीले सामना गरिरहेका धेरै चुनौती समान छन् । लागुऔषध तस्करी, साइबर अपराध, आतंकवाद र प्राकृतिक विपद्ले राष्ट्रिय सीमाको सम्मान गर्दैनन् ।

प्राकृतिक विपद्बाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न र मानवीय जीवन जोगाउन प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, तथ्याङ्कको समयमै आदानप्रदान तथा संयुक्त उद्धार अभ्यास आवश्यक छन्।

लागुऔषध तस्करीबारे मेरो धारणा स्पष्ट छ–अवैध लागुऔषध उत्पादन गर्ने, त्यसका लागि आर्थिक लगानी गर्ने र वितरण गर्नेहरूले कानुनको पूर्ण सामना गर्नुपर्छ । धन, प्रभाव र राजनीतिक पहुँचका आधारमा कसैले पनि न्यायबाट उन्मुक्ति पाउनु हुँदैन ।

तर, लागुऔषधको कारोबारबाट नाफा कमाउने र यसको लतमा परेर संघर्ष गरिरहेका व्यक्तिहरूबीच फरक छुट्याउनुपर्छ । कडा कानुनी कारबाहीसँगै रोकथाम, उपचार र पुनःस्थापनालाई पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ ।

नेपाल र भारतले गुप्त सूचनाको आदानप्रदान, तस्करीका मार्गको पहिचान, आर्थिक कारोबारको निगरानी तथा लागुऔषध कारोबारमा संलग्न सञ्जालमाथि कारबाही गरेर सहकार्यलाई थप सुदृढ बनाउन सक्छन् । लागुऔषध बोकेर हिँड्ने व्यक्तिहरूलाई पक्राउ गर्नुमा मात्र सीमित नभई यस कारोबारको पछाडि रहेका सञ्जाललाई नै लक्षित गर्नुपर्छ ।

हाम्रो खुला सीमा द्विपक्षीय सम्बन्धको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । यसले परिवार, जीविकोपार्जन र व्यवसायलाई सहयोग पुर्‍याउँछ । त्यसैले सर्वसाधारणको जीवनलाई अनावश्यक कठिन नबनाई अपराधीहरूले यसको दुरुपयोग गर्न नपाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

आधुनिक प्रविधि, समयमै सूचनाको आदानप्रदान र समन्वयात्मक अनुसन्धानबाट वैध आवागमनका लागि सीमा खुला राख्दै अपराध नियन्त्रणमा प्रभावकारी कदम चाल्न सकिन्छ ।

आतंकवाद र हिंसात्मक अतिवाद अर्को साझा चुनौती हो । अतिवादी सञ्जालहरूले अनलाइन प्लेटफर्म, भ्रामक सूचना र व्यक्तिगत असन्तुष्टिको उपयोग गर्दै जोखिममा रहेका व्यक्तिहरूलाई प्रभावित पार्न र आफ्नो सञ्जालमा भर्ती गर्न सक्छन् । यस्ता सञ्जालले कसरी काम गर्छन्, आर्थिक स्रोत कसरी जुटाउँछन् र आफ्नो प्रभाव कसरी विस्तार गर्छन् भन्ने बुझ्न आवश्यक छ । हाम्रा सुरक्षा निकायले सान्दर्भिक सूचना आदानप्रदान गर्नुका साथै हिंसात्मक गतिविधिको अनुसन्धान र रोकथाम गर्ने क्षमता बढाउनुपर्छ ।

सीमावर्ती क्षेत्रमा राजनीतिक, वैचारिक, आपराधिक वा भू–राजनीतिक उद्देश्य बोकेका पक्षहरूले धार्मिक, जातीय तथा सांस्कृतिक पहिचानको दुरुपयोग गर्न सक्ने सम्भावनाप्रति पनि ध्यान दिनुपर्छ । हाम्रो ध्यान गैरकानुनी गतिविधि, हिंसा भड्काउने कार्य र त्यस्ता गतिविधिलाई सहयोग गर्ने सञ्जालमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

सार्वजनिक विश्वास पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायले निष्पक्ष व्यवहार गरेमा मानिसहरू तिनलाई सहयोग गर्न बढी इच्छुक हुन्छन् । बलिया संस्थाले समुदायसँग मिलेर काम गर्दा सुरक्षा उपायहरू प्रभावकारी हुन्छन् । हाम्रो उद्देश्य नागरिकको अधिकार र सम्मानको रक्षा गर्दै हिंसा रोक्नु हुनुपर्छ ।

तेस्रो चुनौती साइबर अपराध हो, जसले कुनै खतरा कति छिटो सीमापार फैलिन सक्छ भन्ने देखाउँछ । टाढा बसेर काम गर्ने ठगले एउटा फोन, सन्देश वा अनलाइन कारोबारका माध्यमबाट कुनै परिवारको जीवनभरको बचत चोर्न सक्छ । अपराधको उजुरी दर्ता हुँदासम्म रकम विभिन्न बैंक खाता र देश हुँदै अन्यत्र पुगिसकेको हुन सक्छ । त्यसैले अपराधको गतिसँगै तालमेल मिलाउने गरी छिटो र समन्वयात्मक प्रतिक्रिया दिनुपर्छ ।

नेपाल र भारतले सूचना आदानप्रदानलाई तीव्र बनाउने, डिजिटल अनुसन्धानसम्बन्धी सीप अभिवृद्धि गर्ने तथा चोरी भएको रकमको खोजी र दोषीको पहिचानका लागि सीमापारका प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने काममा सहकार्य गर्न सक्छन् ।

डिजिटल सुशासन र प्रविधिमा आधारित सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा भारतले हासिल गरेको अनुभव नेपालका लागि उपयोगी पाठ हुन सक्छ । हाम्रा प्रहरी अधिकारी, अनुसन्धानकर्ता र प्राविधिक विज्ञबीच थप व्यावहारिक आदानप्रदान आवश्यक छ ।

सुदृढ साझेदारीले दुवै देशले एकअर्काबाट सिक्न सक्ने कुरा पहिचान गर्छ । सामुदायिक परिचालन, विपद् प्रतिकार्य र कठिन हिमाली भू-भागमा काम गर्ने अनुभव नेपालसँग छ। आपत्कालीन अवस्था नआउन्जेल तयारी गर्न पर्खिनु हुँदैन ।

भूकम्प, बाढी, पहिरो र हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढीले सीमापारका समुदायलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छन् । प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, मौसम तथा नदीसम्बन्धी तथ्याङ्कको समयमै आदानप्रदान र संयुक्त उद्धार अभ्यासले जीवन जोगाउन तथा क्षति कम गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छन् । यसका लागि भरपर्दो सञ्चार माध्यम, सीमापार सहयोगका स्पष्ट व्यवस्था र विपद् व्यवस्थापन निकायबीच निकट समन्वय आवश्यक छ ।

बिमस्टेक बैठकमा मैले विपद् पूर्वतयारी र प्रतिकार्यका लागि क्षेत्रीय संरचना निर्माण गर्ने प्रस्ताव राखेको थिएँ । यसले सदस्य राष्ट्रहरूलाई संयुक्त रूपमा तयारी गर्न र आवश्यक पर्दा छिटो सहयोग उपलब्ध गराउन व्यावहारिक व्यवस्था विकास गर्ने आशा गरेको छु ।

सहकार्यले व्यवसायी र श्रमिकका लागि राम्रो अवसर पनि सिर्जना गर्नुपर्छ । भारतका गृहमन्त्री अमित शाहसँगको भेटमा मैले भारतीय मानक ब्युरो (बीआईएस) बाट प्रमाणीकरण प्राप्त गर्न नेपाली निर्यातकर्ताहरूले भोगिरहेका कठिनाइबारे कुरा उठाएँ ।

नेपाल र भारतले सहमत गुणस्तर तथा सुरक्षा मापदण्डको अधीनमा रहेर वस्तुहरूको प्रमाणीकरणलाई पारस्परिक मान्यता दिने सम्भावना खोज्नुपर्छ । यसबाट अनावश्यक लागत घटाउन, पटक–पटक परीक्षण गर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न र दुवै देशका व्यवसायीलाई व्यापार गर्न सहज बनाउन सकिन्छ ।

सुरक्षा र आर्थिक अवसरबीच निकट सम्बन्ध छ । मानिसहरूले जीविकोपार्जनका अवसर पाउँदा र व्यापार फस्टाउँदा समुदायले स्थिर भविष्य निर्माण गर्ने थप अवसर पाउँछन् ।

नेपाल अहिले राजनीतिक परिवर्तनको चरणबाट गुज्रिरहेको छ । जनताले इमानदार नेतृत्व, जवाफदेही संस्था र प्रभावकारी सार्वजनिक सेवाको अपेक्षा गरेका छन् । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछाने र भारतीय नेतृत्वबीच हालै भएको संवादले छलफलका लागि अर्को अवसर सिर्जना गरेको छ । नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको प्रस्तावित भारत भ्रमणले यसलाई थप गति दिन सक्छ ।

छिमेकी देशहरूबीच सबै विषयमा सधैँ सहमति हुन्छ भन्ने छैन । यो स्वाभाविक हो । महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको हामी आफ्ना मतभेदबारे इमानदारीपूर्वक छलफल गर्न, एकअर्काको धारणाको सम्मान गर्न र साझा हित भएका विषयमा मिलेर काम गर्न सक्छौँ भन्ने हो । बलियो साझेदारीका लागि एउटा देशले अर्को देशको अनुसरण गर्नुपर्दैन । दुवै देशले सहकार्यको महत्त्व बुझ्नुपर्छ ।

नेपाल र भारतका प्राथमिकता स्पष्ट छन्–सुरक्षा निकायबीच प्रभावकारी सञ्चार, आपराधिक सञ्जालका लागि अवसरमा कमी, सहज र निष्पक्ष व्यापार तथा प्राकृतिक विपद्को जोखिममा रहेका समुदायको बलियो सुरक्षा । यी लक्ष्य हासिल गर्न विश्वास, व्यावहारिक सहकार्य र प्रतिबद्धता पूरा गर्ने दृढता आवश्यक छ ।

नेपाल र भारतले पुस्तौँदेखि कायम रहेको मित्रता विरासतका रूपमा पाएका छन् । अबको हाम्रो जिम्मेवारी त्यो मित्रतालाई आगामी पुस्ताका लागि अझ अर्थपूर्ण बनाउनु हो । यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको संवादलाई व्यवहारमा कसरी रूपान्तरण गर्ने भन्ने हो–सूचना आदानप्रदानलाई तीव्र बनाउने, अपराधीहरूले दुरुपयोग गर्न सक्ने कमजोरीहरू हटाउने र सम्भावित क्षति रोक्ने ।

दुवै देशबीचका ऐतिहासिक र निरन्तर सम्बन्ध हाम्रा समुदाय, संस्कृति (साझा सांस्कृतिक सम्पदासहित), व्यवसाय, व्यापार, रोजगारी र जीविकोपार्जन–सीमाको दुवैतर्फ भएका राजनीतिक परिवर्तनका बाबजुद कायम छन् । यो दीर्घकालीन मित्रताले परिवारलाई सुरक्षित बनाउन, व्यवसायलाई सुदृढ गर्न, समुदायलाई विपद्का लागि तयार पार्न र अवसरमा पहुँच बढाउन सहयोग गर्नुपर्छ । यसको सुरुआत हामीले साझा चुनौतीहरू समाधान गर्न मिलेर काम गरेर गर्नुपर्छ ।

सबैभन्दा पहिले दुवै देशले लागुऔषध तस्करी र यसको लतको समस्यामा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ । मैले आफ्नो युवावस्थाको ठूलो समय काठमाडौंको प्रसिद्ध पर्यटकीय क्षेत्र ठमेलमा बिताएँ । त्यहाँ हुर्किने क्रममा मैले समाजका विभिन्न पक्ष नजिकबाट देख्ने अवसर पाएँ, जसमा लागुऔषधले व्यक्ति र तिनका परिवारमा पार्ने हानिकारक प्रभाव पनि समावेश छ ।

लेखक गुरुङ गृहमन्त्री हुन् । उनको यो आलेख भारतीय पत्रिका द हिन्दुस्तान टाइम्समा अक्टुबर २९ तारिखमा प्रकाशित छ ।