काठमाण्डु – नेपाली कांग्रेसले सरकारद्वारा प्रस्तावित संविधान संशोधन बहसपत्र तयार गर्ने कार्यदलमा आफ्नो प्रतिनिधि पठाउनुअघि विभिन्न ४ बुँदे शर्त अघि सारेको छ ।

प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयलाई बुधबार पत्र पठाउँदै कांग्रेसले कार्यदलको विधि, कार्यक्षेत्र र सरकारको आधिकारिक धारणा स्पष्ट हुनुपर्ने माग गरेको हो ।

नेपाली कांग्रेसका कार्यबाहक मुख्य सचिव कृष्णप्रसाद दुलालद्वारा हस्ताक्षरित पत्रमा संविधान संशोधनलाई स्वाभाविक लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका रूपमा स्वागत गरिएको छ तर सरकारले कार्यदलमा सदस्य माग गर्दा त्यसको क्षेत्राधिकार, सीमा र भूमिकाबारे स्पष्ट नपारेको कांग्रेसको ठहर छ ।

कांग्रेसले संविधानका आधारभूत मूल्य–मान्यता जस्तै: गणतन्त्र, संघीयता, संसदीय व्यवस्था, स्वतन्त्र न्यायपालिका र समावेशी सिद्धान्तमा कुनै सम्झौता हुन नहुने अडान समेत व्यक्त गरेको छ ।

कांग्रेसले अघि सारेका शर्तहरूमा विशेषगरी पहिचानका लागि आन्दोलनरत समुदाय, मधेशी, आदिवासी–जनजाति, थारू र दलित लगायतका सरोकारवाला पक्षलाई प्रक्रियामा कसरी जोडिन्छ भन्ने विषयमा सरकारको स्पष्टता खोजिएको छ । संविधान कार्यान्वयनका मुख्य खम्बा मानिएका प्रदेश र स्थानीय सरकारको सहभागिताबारे पनि सरकारको धारणा माग गरिएको छ ।

पत्रमा वर्तमान सरकारको नेतृत्व गरिरहेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र स्वयम् सरकारको संविधानका आधारभूत संरचनाप्रतिको प्रतिबद्धता र संशोधनका प्राथमिकताका विषयमा प्रारम्भिक धारणा सार्वजनिक हुनुपर्ने उल्लेख छ । संक्रमणकालीन कठिन परिस्थितिमा निर्माण भएको संविधान संशोधन गर्दा यसको संवेदनशीलतालाई ध्यान दिँदै बहसलाई समावेशी र न्यायपूर्ण बनाउनुपर्नेमा कांग्रेसले जोड दिएको छ ।

सरकारले राखेको प्रस्तावमा कांग्रेसको साथ र सहयोग रहने प्रतिबद्धता जनाउँदै पत्रमा भनिएको छ, ‘नेपाल सरकारले संविधान संशोधन बहसपत्र तयार गर्नुको सान्दर्भिकता, विधि र राजनीतिक लक्ष्यबारे आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरेमा मात्र कार्यदलमा पार्टीको सहभागिता सार्थक हुनेछ ।’ कांग्रेसको अडानसँगै अब सरकारले संविधान संशोधनको प्रक्रियालाई कसरी अगाडि बढाउँछ र प्रतिपक्षी दलका यी जिज्ञासालाई कसरी सम्बोधन गर्छ भन्ने विषय चासोका साथ हेरिएको छ ।

यस्तो छ कांग्रेसको पत्र –

श्री प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय,
सिंहदरबार, काठमाडौं ।

विषय: संविधान संशोधन बहसपत्र तयार गर्ने कार्यदलमा प्रतिनिधि पठाउने सम्बन्धमा नेपाली कांग्रेसको धारणा ।

महोदय,
मिति २०८२/१२/१८ (प.सं. २०८२/८३, च.नं. का/७११/३४९६) मा नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्को २०८२/१२/१६ को निर्णय बमोजिम “संविधान संशोधन बहसपत्र तयार गर्ने कार्यदल” को सदस्यमा नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट एक जना प्रतिनिधि मनोनयन गरी विवरण उपलब्ध गराइदिनु भन्ने व्यहोराको पत्र प्राप्त भई अवगत भयो। संविधान संशोधनपूर्व व्यापक छलफल र सहमति आवश्यक भएकाले सरकारले यस विषयलाई प्राथमिकतामा दिएकोमा नेपाली कांग्रेस स्वागत गर्दछ।

वि.सं. २०७२ सालमा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा जारी भएको नेपालको संविधान नेपाली जनताले २००७ सालको जनक्रान्ति अघिदेखि विभिन्न संघर्ष, आन्दोलन र संविधानसभा मार्फत नै संविधान निर्माण गर्ने जनआकाङ्क्षा र मागलाई सम्बोधन गर्ने अनवरत प्रयासको ऐतिहासिक उपलब्धि हो। संविधानसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने राजनीतिक दलहरू तथा पहिचानका लागि उठेका विभिन्न समुदाय र क्षेत्रका आन्दोलन र समूहबीच तत्कालीन परिस्थितिमा भएको सहमतिका आधारमा एक सम्झौताको दस्तावेजको रूपमा नेपालको संविधानलाई मूर्त रूप प्रदान गरिएको थियो। नेपाली कांग्रेस त्यसको गौरवपूर्ण स्मरण गर्दछ।

संविधानसभामार्फत नेपालको संविधान जारी भएको १० वर्ष पुगेको छ। संविधान स्वयंले पनि आफैँभित्र पुनरावलोकनको परिकल्पना गरेको छ। संविधान एक गतिशील र परिवर्तनशील दस्तावेज भएकाले नागरिकको भावना र आवश्यकताअनुसार यसलाई समयानुकूल संशोधन, परिमार्जन र अद्यावधिक गर्दै लैजानु स्वाभाविक लोकतान्त्रिक प्रक्रिया हो भन्नेमा नेपाली कांग्रेस स्पष्ट छ।

नेपाली कांग्रेस संविधानले अङ्गीकार गरेका लोकतन्त्र, नेपाल राज्यको विशेषताहरू, गणतन्त्र, सङ्घीयता, नागरिक सर्वोच्चता, बहुजातीय, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र बहुलवादमा आधारित बहुदलीय संसदीय व्यवस्था, शक्ति पृथकीकरण, स्वतन्त्र न्यायपालिका, अभिव्यक्ति तथा प्रेस स्वतन्त्रता, विधिको शासन, समानुपातिक समावेशी सिद्धान्त, खुला समाज र मानवअधिकार लगायतका सारभूत मूल्य-मान्यतामा कुनै पनि सम्झौता नगरी र संकुचित नहुने गरी यसलाई अझ सुदृढ बनाउनुपर्छ भन्ने मान्यता नेपाली कांग्रेस राख्दछ।

अत: लोकतन्त्रलाई परिणाममुखी बनाउन, संविधानलाई थप समावेशी र अधिकारसम्पन्न बनाउन, र यसको गतिशील कार्यान्वयन एवं सुशासन र प्रभावकारी सेवा प्रवाह (Delivery) को लागि कतिपय विषयमा संशोधन आवश्यक छ भन्नेमा पनि हामी प्रष्ट पनि छौं। सरकारको यस प्रयासमा कांग्रेसले साथ र सहकार्य गर्नेछ।

यद्यपि, यस कार्यदलमा नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट प्रतिनिधि मनोनयन गर्नु अगाडि कार्यदलको विधि, कार्यक्षेत्र तथा विषयवस्तु लगायतका केही विषयमा स्पष्ट हुन आवश्यक देखिएको छ। यो स्पष्टताले कार्यदललाई नै आफ्नो कार्यसम्पादन गर्न मद्दत पुग्नेछ र संविधान संशोधनका सन्दर्भमा थप प्रष्टता एवं अपनत्व बढ्नेछ।

१. हामीलाई प्राप्त पत्रमा उल्लेख भए अनुसार यस कार्यदलको काम बहसपत्र तयार गर्ने भनिएको छ। तर पत्रमा कार्यदलको क्षेत्राधिकार, सीमा र भूमिकाबारे स्पष्ट उल्लेख नगरिएको हुँदा कार्यदलको विधि र कार्यक्षेत्रका सन्दर्भमा हामी स्पष्ट हुन चाहन्छौं।

२. सशस्त्र द्वन्द्व पश्चात् संक्रमणकालको कठिन परिस्थितिबाट यो संविधान निर्माण भएको थियो। त्यसपछि पनि संविधानमाथि आम अपनत्व र स्वामित्व स्थापित गर्न विभिन्न समयमा पहिचान लगायतका अधिकारका आन्दोलन र समूहसँग राज्यले गरेका सम्झौता विषयलाई पनि स्मरणमा राख्नु पर्दछ। संविधान संशोधन आफैँमा संवेदनशील विषय भएकोले नेपाल सरकारले यो पहल लिँदा सुरुवातदेखि नै यसको वहसलाई सहभागितामूलक, समावेशी र न्यायपूर्ण बनाउने सन्दर्भमा सरकारले आफ्नो धारणा स्पष्ट पार्नुपर्दछ।

३. संविधान संशोधनको बहसमा संघीय संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने बाहेकका राजनीतिक दलहरूसँगको सम्बन्ध एवं समन्वयका विषयमा समेत वर्तमान सरकार स्पष्ट हुनु आवश्यक देखिन्छ। यस सन्दर्भमा खासगरी संविधान निर्माणका महत्वपूर्ण सरोकारवाला पक्ष मधेशी, आदिवासी-जनजाति, थारू, दलित, अल्पसंख्यक लगायत पहिचानका लागि आन्दोलनरत समुदाय र क्षेत्रलाई प्रक्रियामा जोड्न सरकारले के आधार लिएको छ र संविधान कार्यान्यनसँग जोडिएका प्रदेश र स्थानीय सरकारको सहभागिताको विषयमा सरकारको धारणा के छ स्पष्ट हुनुपर्छ।

४. अहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको एकल बहुमतको नेतृत्वमा सरकार गठन भएको छ। वर्तमान संविधान, संविधानले अंगीकार गरेको आधारभूत मूल्य-मान्यता र संशोधन गर्ने प्रस्तावित विषयप्रति नेपाल सरकार र सरकारको नेतृत्वकर्ता दलको प्रतिबद्धता एवं धारणा प्रष्ट रूपमा आउन आवश्यक छ। सरकार र नेतृत्वकर्ता दलको प्रतिवद्धता र बहसपत्रको तयारीका निमित्त संशोधनका प्राथमिकताका विषयमा स्पष्ट धारणा आयो भने कार्यदलको भूमिका र उपस्थिति थप प्रभावकारी हुन सक्दछ।

अत: नेपाल सरकारले संविधान संशोधन बहसपत्र तयार गर्नुको सान्दर्भिकता, यसको विधि, क्षेत्राधिकार र सीमा, यसले हासिल गर्न खोजेको राजनीतिक र संवैधानिक लक्ष्य र संविधानका आधारभूत विषयवस्तु एवं संशोधनका प्रावधानहरूका बारेमा आफ्नो प्रारम्भिक धारणा सार्वजनिक गरी स्पष्ट हुन सकेमा संविधान संशोधन जस्तो संवेदनशील विषयमा बहसपत्र तयार गर्ने कार्यदलमा पार्टीको सहभागिता सार्थक हुन्छ र आम अपनत्व पनि हुन्छ भन्नेमा नेपाली कांग्रेसको विश्वास रहेको छ। सरकारको यस प्रयासमा कांग्रेसको साथ र सहयोग रहनेछ।

कृष्णप्रसाद दुलाल
का.वा. मुख्य सचिव