काठमाण्डु– नेपाली समाजमा दसैँ धार्मिक आस्था, पारिवारिक भेटघाट र सांस्कृतिक उत्सवको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म देशभरका देवी मन्दिर तथा शक्तिपीठहरूमा विशेष पूजाआजा हुने गर्छ। यही अवसरमा आफ्नो मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ दर्शन गर्न जानेदेखि धार्मिक तथा प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुभव लिन घुमफिर गर्ने पनि उत्तिकै हुन्छन्।

नेपालका हिमाली क्षेत्रदेखि तराईका समथर भूभागसम्म फैलिएका शक्तिपीठहरूको आ–आफ्नै धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ। कतिपय मन्दिरमा विशेष मेला लाग्छ । अरू केहीमा परम्परागत रूपमा बलि, फूलपाती प्रवेश तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ। दसैँको अवसरमा चर्चामा रहने यस्ता प्रमुख धार्मिक गन्तव्यहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

१. पाथीभरा देवी, ताप्लेजुङ

पूर्वी नेपालको ताप्लेजुङमा अवस्थित पाथीभरा देवी मन्दिर देशकै चर्चित शक्तिपीठमध्ये एक हो। समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार ७९४ मिटर उचाइमा रहेको यो मन्दिर पुगेर दर्शन गर्नुलाई धेरै भक्तजनले विशेष धार्मिक उपलब्धिका रूपमा लिने गर्छन्।

फुङलिङ बजारबाट उत्तरपूर्वतर्फ रहेको मन्दिरसम्म पुग्न पैदल यात्रा गर्नुपर्छ। चैत–वैशाख र असोज–कात्तिकलाई यहाँको यात्रा अनुकूल समय मानिन्छ। दसैंका बेला भक्तजनको चहलपहल बढ्ने पाथीभरा क्षेत्र धार्मिक आस्थासँगै हिमाली प्राकृतिक दृश्यका लागि पनि आकर्षक छ।

२. हलेसी महादेव, खोटाङ

खोटाङको हलेसी तुवाचुङ क्षेत्रमा रहेको हलेसी महादेव मन्दिरलाई पूर्वको पशुपतिनाथ भनेर समेत चिनिन्छ। प्राकृतिक गुफाभित्र रहेको यस धार्मिक स्थलमा हिन्दू, बौद्ध र किरात समुदायका मानिसले श्रद्धा व्यक्त गर्छन्।

शिवरात्रि, रामनवमी र बालाचतुर्दशीमा विशेष चहलपहल हुने हलेसीमा दसैंका बेला पनि भक्तजन पुग्ने गर्छन्। काठमाडौंबाट सडकमार्ग हुँदै यात्रा गर्न सकिने यो स्थान धार्मिक पर्यटनका लागि पूर्वी नेपालको महत्त्वपूर्ण गन्तव्य हो।

३. छिन्नमस्ता भगवती, सप्तरी

सप्तरीको सखडा गाउँमा रहेको छिन्नमस्ता भगवती मन्दिर नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रको प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हो। राजविराजबाट करिब १० किलोमिटर दूरीमा पर्ने यस मन्दिरमा दसैंको समयमा विशेष भीड लाग्छ।

मन्दिरमा हिन्दू समुदायका साथै अन्य समुदायका मानिस पनि दर्शनका लागि आउने गर्छन्। परम्परागत पूजाआजा र बलि प्रथाका कारण परिचित छिन्नमस्ता तराई क्षेत्रको धार्मिक पर्यटनसँग जोडिएको प्रमुख शक्तिपीठ हो।

४. जालपा देवी, नुवाकोट

नुवाकोटको देवीघाटमा त्रिशूली नदीको किनारमा अवस्थित जालपा देवी मन्दिरको धार्मिक र ऐतिहासिक महत्त्व छ। विदुर बजारबाट करिब आठ किलोमिटर दक्षिणमा पर्ने यो स्थलमा दसैंका बेला नुवाकोट, धादिङ, रसुवा र काठमाडौंलगायत क्षेत्रबाट दर्शनार्थी पुग्छन्।

नेपालको इतिहाससँग समेत जोडिएको देवीघाट क्षेत्रमा धार्मिक यात्रासँगै नदी किनारको वातावरण र स्थानीय सांस्कृतिक परम्पराको अनुभव लिन सकिन्छ।

५. ज्वालामुखी देवी, धादिङ

धादिङको चैनपुर क्षेत्रमा रहेको ज्वालामुखी देवी मन्दिर दसैंमा विशेष पूजाआजा हुने धार्मिक स्थल हो। यहाँ परम्पराअनुसार बढाइँ दिने चलनसमेत रहेको छ।

धादिङबेसीबाट सडकमार्ग हुँदै काफलपानी क्षेत्रसम्म पुगेर मन्दिरको दर्शन गर्न सकिन्छ। आसपासका स्थानबाट देखिने ग्रामीण बस्ती र पहाडी दृश्यले यो क्षेत्रलाई धार्मिक यात्राका साथै घुमफिरका लागि पनि उपयुक्त बनाएको छ।

६. बडिमालिका, सुदूरपश्चिम

सुदूरपश्चिमको प्रसिद्ध धार्मिक गन्तव्य बडिमालिका मन्दिर उच्च पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित छ। समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार मिटर उचाइको आसपास रहेको यस क्षेत्रको यात्रा धार्मिक आस्था र साहसिक पदयात्रा दुवैसँग सम्बन्धित छ।

बडादसैं र चैतेदसैंका अवसरमा यहाँ विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्छन्। दुर्गम भूगोल र लामो पैदल यात्राका कारण यहाँ पुग्न पर्याप्त तयारी आवश्यक हुन्छ। विस्तृत घाँसे मैदान, पहाडी भू–दृश्य र प्राकृतिक सौन्दर्य बडिमालिकाका विशेष आकर्षण हुन्।

७. त्रिपुरासुन्दरी भगवती, डोल्पा

डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरी भगवती मन्दिर धार्मिक, प्राकृतिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। भेरी नदी क्षेत्रसँग जोडिएको यस धार्मिक स्थलमा बडादसैं र चैतेदसैंमा विशेष मेला लाग्ने गर्छ।

परम्परागत रूपमा पञ्चबलिका लागि परिचित यो मन्दिरमा दर्शन गर्न टाढाटाढाबाट भक्तजन पुग्छन्। डोल्पाको विशिष्ट भूगोल र प्राकृतिक वातावरणका कारण यहाँको धार्मिक यात्राले फरक अनुभव प्रदान गर्छ।

८. बागलुङ कालिका, बागलुङ

बागलुङ बजारनजिक कालिगण्डकी र कोठेखोलाको संगम क्षेत्रको जंगलमा रहेको बागलुङ कालिका मन्दिर पश्चिम नेपालको चर्चित शक्तिपीठ हो। मन्दिरको उत्पत्तिसम्बन्धी विभिन्न ऐतिहासिक कथन र जनविश्वास प्रचलित छन्।

दसैंका बेला यहाँ विशेष पूजाआजा हुने गर्छ। कालरात्रि र महानवमीका दिन परम्पराअनुसार धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ। सहज पहुँच र धार्मिक महत्त्वका कारण बागलुङ कालिका स्थानीय तथा बाह्य क्षेत्रका भक्तजनको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ।

९. गहवामाई, वीरगञ्ज

पर्साको वीरगञ्जस्थित गहवामाई मन्दिर दसैंको समयमा विशेष चहलपहल हुने धार्मिक स्थल हो। सप्तमीदेखि महानवमीसम्म यहाँ ठूलो मेला लाग्ने गर्छ।

मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ भक्तजनले पूजा गर्ने यस मन्दिरमा पशुबलि दिने परम्परासँगै फलफूल, मिठाई, नरिवल र अन्य सामग्री चढाउने चलन पनि छ। सीमावर्ती भारतीय क्षेत्रबाट समेत भक्तजन आउने भएकाले दसैंमा वीरगन्जको गहवामाई क्षेत्र निकै व्यस्त बन्ने गर्छ।

१०. उग्रतारा भगवती, डडेल्धुरा

डडेल्धुराको अमरगढी नगरपालिकामा रहेको उग्रतारा भगवती मन्दिर सुदूरपश्चिमका प्रसिद्ध धार्मिक स्थलमध्ये एक हो। बागबजारबाट पश्चिमतर्फ करिब चार किलोमिटर दूरीमा रहेको मन्दिरमा महाअष्टमीका दिन विशेष मेला लाग्छ।

देवीको उत्पत्तिसम्बन्धी स्थानीय किंवदन्तीले यस मन्दिरको धार्मिक महत्त्वलाई अझ बलियो बनाएको छ। दसैंमा दर्शन गर्न आउने भक्तजनका कारण यहाँ विशेष रौनक देखिन्छ।

११. मौलाकालिका, गैँडाकोट

नवलपरासी पूर्वको गैँडाकोटस्थित मौलाकालिका मन्दिर पहाडको टाकुरामा रहेको लोकप्रिय धार्मिक गन्तव्य हो। मन्दिरसम्म पुग्न सवारीसाधनको पहुँच भएको प्रवेश क्षेत्रबाट करिब १ हजार ८९२ वटा सिँढी चढ्नुपर्छ।

उकालो पैदल यात्रा पार गरेपछि पुगिने मन्दिरबाट आसपासको भू–दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। दसैंका बेला चितवन, नवलपरासी, रूपन्देही र मकवानपुरलगायत क्षेत्रबाट भक्तजन दर्शनका लागि आउने गर्छन्।

१२. गोरखकाली, गोरखा

गोरखा दरबार परिसरमा रहेको गोरखकाली मन्दिर दसैंको परम्परागत अनुष्ठानसँग विशेष रूपमा जोडिएको छ। घटस्थापनाका दिन यहाँ विधिपूर्वक पूजा गरेर दसैं प्रारम्भ भएको घोषणा गर्ने चलन छ।

दियो, कलश र नगराबाजासहित गरिने परम्परागत धार्मिक गतिविधिले यस स्थानको ऐतिहासिक महत्त्व झल्काउँछ। गोरखा दरबार र मन्दिरको संयुक्त भ्रमणले धार्मिक आस्था तथा नेपालको इतिहासबारे बुझ्न चाहनेहरूलाई आकर्षित गर्छ।

१३. विन्ध्यवासिनी, पोखरा

पोखरामा रहेको विन्ध्यवासिनी भगवती मन्दिर गण्डकी प्रदेशको प्रमुख धार्मिक स्थल हो। पोखरा–बागलुङ सडकखण्डनजिक रहेको यस मन्दिरमा दसैंका बेला विशेष पूजाआजा र फूलपाती भित्र्याउने परम्परा छ।

करिब तीन सय वर्ष पुरानो इतिहाससँग जोडिएको यस मन्दिरमा स्थानीयवासीसँगै पोखरा घुम्न आउने पर्यटक पनि दर्शनका लागि पुग्छन्। धार्मिक यात्रासँगै पोखराको प्राकृतिक सौन्दर्य अवलोकन गर्न चाहनेहरूका लागि यो उपयुक्त गन्तव्य हो।

१४. पाल्पा भगवती, तानसेन

तानसेन बजारको मध्य भागमा रहेको पाल्पा भगवती मन्दिर ऐतिहासिक र धार्मिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। मन्दिरमा रणउजेश्वरी भगवतीको पूजा गरिन्छ।

भाद्र कृष्ण नवमीका दिन यहाँ विशेष जात्रा लाग्ने गर्छ। विगतमा युद्धमा जानुअघि सैनिकले देवीको पूजाआजा गर्ने गरेको ऐतिहासिक विवरण पनि पाइन्छ। दसैंमा मन्दिरमा दर्शन गर्न आउने भक्तजनको चहलपहल बढ्छ।

१५. देउती बज्यै, सुर्खेत

वीरेन्द्रनगर बजारबाट करिब साढे तीन किलोमिटर दूरीमा रहेको देउती बज्यै मन्दिर कर्णाली प्रदेशको परिचित धार्मिक स्थल हो। देवीका पाइलासँग सम्बन्धित धार्मिक विश्वासका कारण यहाँ भक्तजनको नियमित आवागमन हुन्छ।

मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ पूजा गर्ने भक्तजनले परम्पराअनुसार बोका बलि दिने, परेवा उडाउने र घण्टी चढाउने गर्छन्। दसैंका बेला मन्दिरमा विशेष चहलपहल देखिन्छ।

१६. गढीमाई, बारा

बाराको बरियारपुरमा रहेको गढीमाई मन्दिर पशुबलिको परम्पराका कारण अन्तर्राष्ट्रियस्तरमै चर्चित छ। कलैयाबाट करिब आठ किलोमिटर पूर्वमा रहेको यस शक्तिपीठमा बडादसैंका बेला विशेष पूजा गरिन्छ।

गढीमाईसँग सम्बन्धित ठूलो मेला प्रत्येक पाँच वर्षमा आयोजना हुने गर्छ। मन्दिर परिसरमा गढीमाईसँगै अन्य देवीदेवताको पूजा गर्ने परम्परा पनि छ। धार्मिक विश्वास, स्थानीय संस्कृति र मेलाका कारण यो क्षेत्र तराईको प्रमुख धार्मिक गन्तव्य बनेको छ।

१७. मनकामना, गोरखा

गोरखाको मनकामना मन्दिर नेपालका सबैभन्दा लोकप्रिय धार्मिक गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। मनले चिताएको पूरा हुने जनविश्वासका कारण यहाँ वर्षभरि भक्तजन पुग्ने गर्छन्।

काठमाडौंबाट सडकमार्ग हुँदै कुरिनटार पुगेपछि केबलकारबाट मन्दिरसम्म जान सकिन्छ। पैदल यात्रा गर्न चाहनेका लागि पनि बाटो उपलब्ध छ। दसैंको अष्टमीमा विशेष पूजाआजा हुने यस मन्दिरमा धार्मिक दर्शनसँगै पहाडी दृश्यको अवलोकन गर्न सकिन्छ।

१८. पलाञ्चोक भगवती, काभ्रेपलाञ्चोक

काभ्रेपलाञ्चोकको पाँचखाल क्षेत्रनजिक रहेको पलाञ्चोक भगवती मन्दिर प्राचीन धार्मिक सम्पदाका रूपमा परिचित छ। लिच्छविकालीन राजा मानदेवकी आमाको सम्झनामा मन्दिर निर्माण गरिएको जनविश्वास प्रचलित छ।

काठमाडौंका नक्साल भगवती र शोभा भगवतीसँग यस मन्दिरको शिल्पकलाबारे जोडिएको किंवदन्ती पनि पाइन्छ। दसैं तथा अन्य धार्मिक अवसरमा यहाँ भक्तजनको भीड लाग्ने गर्छ।

१९. भीमेश्वर, दोलखा

दोलखाको ऐतिहासिक बजार क्षेत्रमा रहेको भीमेश्वर मन्दिर नेपालको चर्चित देवस्थलमध्ये एक हो। धार्मिक जनविश्वासअनुसार देशमा ठूलो संकट आउनुअघि मन्दिरको मूर्तिमा पसिना आउने गरेको कथन प्रचलित छ।

भीम एकादशी, बालाचतुर्दशी, चैतेदसैं र बडादसैंका अवसरमा यहाँ विशेष पूजा तथा मेला आयोजना गरिन्छ। चरिकोटबाट सडकमार्ग हुँदै पुग्न सकिने यो मन्दिर धार्मिक इतिहास र पुरानो बस्ती अवलोकन गर्न चाहनेहरूका लागि महत्त्वपूर्ण गन्तव्य हो।

२०. दक्षिणकाली, काठमाण्डु

काठमाण्डु उपत्यकाको दक्षिणी क्षेत्रमा रहेको दक्षिणकाली मन्दिर राजधानीनजिकैको प्रमुख धार्मिक स्थल हो। काठमाण्डु केन्द्रबाट करिब १७ किलोमिटर दूरीमा रहेको यस मन्दिरमा विशेषगरी शनिबार र मंगलबार भक्तजनको भीड लाग्छ।

कालीदेवीलाई समर्पित यस मन्दिरमा दसैं अवधिभर विशेष पूजाआजा हुने गर्छ। परम्परागत रूपमा बलि दिने चलनसमेत रहेको दक्षिणकालीमा उपत्यका र आसपासका जिल्लाबाट दर्शनार्थी पुग्छन्। यात्रा गर्नुअघि सडकको अवस्था र मन्दिरको व्यवस्थापनसम्बन्धी पछिल्लो सूचना बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

२१. वनशक्ति माई, ठोरी

पर्साको ठोरी क्षेत्रमा रहेको वनशक्ति माई मन्दिरमा घटस्थापनादेखि नै दसैंको पूजा आराधना सुरु हुन्छ। चितवन तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट समेत भक्तजन यहाँ दर्शन गर्न आउने गर्छन्।

घरमा जमरा नराख्ने कतिपय भक्तजनले मन्दिरमा जमरा राख्ने वा त्यहाँबाट घर लैजाने परम्परा अपनाउँछन्। धार्मिक आस्था र स्थानीय संस्कृतिसँग जोडिएको यो मन्दिर दसैंको समयमा विशेष महत्त्व राख्छ।

२२. बज्रबाराही, ललितपुर

ललितपुरको चापागाउँमा अवस्थित बज्रबाराही मन्दिर धार्मिक, ऐतिहासिक र प्राकृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। चार बाराहीमध्ये बज्रबाराहीको विशेष स्थान रहेको धार्मिक मान्यता छ।

दसैंमा यहाँ परम्परागत पूजाआजा गरिन्छ भने वर्षका विभिन्न समयमा विशेष जात्रा पनि आयोजना हुन्छन्। ललितपुरको लगनखेल र जावलाखेलबाट सडकमार्ग हुँदै पुग्न सकिने यो मन्दिर धार्मिक भ्रमणका साथै प्राकृतिक वातावरणमा समय बिताउन चाहनेहरूका लागि आकर्षक छ।

२३. कालिञ्चोक भगवती, दोलखा

दोलखाको कालिञ्चोक क्षेत्रमा रहेको कालिञ्चोक भगवती मन्दिर उच्च पहाडी भू–भागमा अवस्थित लोकप्रिय धार्मिक गन्तव्य हो। चरिकोटबाट उत्तरतर्फको यात्रा गरेर यहाँ पुग्न सकिन्छ।

कालिञ्चोक भगवतीको दर्शन गरे मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास छ। चाडपर्वका बेला भक्तजनको आवागमन बढ्ने यस क्षेत्रमा हिमाली दृश्य र प्राकृतिक सौन्दर्य पनि प्रमुख आकर्षण हुन्। यात्रा गर्नुअघि सडक, मौसम र केबलकार सञ्चालनको अवस्थाबारे जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।

२४. बज्रयोगिनी, साँखु

काठमाडौंको साँखुस्थित बज्रयोगिनी मन्दिर प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा परिचित छ। बौद्ध परम्परामा देवीलाई तारा शक्तिसँग जोडेर पूजा गर्ने गरिन्छ।

चैतमा आयोजना हुने बज्रयोगिनी जात्रा र माघ महिनामा स्वस्थानी व्रतकथासँग सम्बन्धित धार्मिक गतिविधिले यस क्षेत्रलाई विशेष बनाउँछन्। ऐतिहासिक साँखु बजारसँगै मन्दिरको भ्रमण गर्दा काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो संस्कृति र परम्परा नजिकबाट बुझ्न सकिन्छ।

२५. चण्डेश्वरी, बनेपा

काभ्रेपलाञ्चोकको बनेपामा रहेको चण्डेश्वरी मन्दिर स्थानीय धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। नेवार समुदायले चण्डेश्वरीलाई कुलदेवी वा इष्टदेवीका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ।

हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीले समेत श्रद्धा व्यक्त गर्ने यस मन्दिरमा दसैंका बेला भक्तजनको आवागमन बढ्छ। बनेपा बजारनजिकै रहेको भएकाले यहाँको दर्शनलाई आसपासका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थलको भ्रमणसँग जोड्न सकिन्छ।

उपत्यकाका अन्य शक्तिपीठ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण

काठमाण्डु उपत्यकामा रहेका शोभा भगवती, मैतीदेवी, भद्रकाली, गुह्येश्वरी, नक्साल भगवती र नरदेवी मन्दिरमा पनि दसैंका बेला विशेष पूजाआजा हुन्छ। काभ्रेपलाञ्चोकको नाला भगवती मन्दिरमा समेत भक्तजनको चहलपहल बढ्ने गर्छ।

दसैंको समयमा शक्तिपीठको भ्रमण केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित हुँदैन। यसले नेपालको विविध संस्कृति, प्राचीन इतिहास, स्थानीय परम्परा र प्राकृतिक सम्पदालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि दिन्छ। मन्दिर भ्रमणमा निस्कँदा यात्राको दूरी, मौसम, सडकको अवस्था, स्थानीय नियम र धार्मिक परम्पराको सम्मानलाई ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ।