काठमाण्डु– अमेरिकी अर्बपति इलन मस्कको कम्पनी स्पेसएक्सले युक्रेनमा स्टारलिंक इन्टरनेट सेवाको गतिमा सीमा लगाएपछि रुसी सेनाविरुद्ध लडिरहेको युक्रेनी सेनाका विभिन्न सैन्य अपरेसन प्रभावित भएको छ।

युक्रेनी अधिकारीहरूले इन्टरनेट कनेक्टिभिटीमा आएको अवरोधले ड्रोन सञ्चालन, सैन्य सामग्री ढुवानी र आक्रमणसम्बन्धी अभियानमा समस्या उत्पन्न गरेको बताएका छन्।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीका सल्लाहकार सेरही बेस्क्रेस्टनोभले बुधबार स्टारलिंकको गतिमा लगाइएको सीमाका कारण सेनाका विभिन्न अपरेसन प्रभावित भएको बताएका हुन्।

सेनालाई यस परिवर्तनबारे पहिल्यै जानकारी नदिइएको उनलेे बताएका छन्। युक्रेनको रक्षा मन्त्रालयका एक अधिकारीले पनि कनेक्टिभिटीमा अवरोध आएको पुष्टि गरेको समाचारमा उल्लेख छ।

यो घटनाले युद्धमा निजी कम्पनीको प्रविधिमाथि निर्भर सेनाले भोग्न सक्ने जोखिमलाई फेरि चर्चामा ल्याएको छ। मस्कको कम्पनीले उपलब्ध गराउने स्याटेलाइट इन्टरनेट युक्रेनको सैन्य सञ्चार र ड्रोन सञ्चालनका लागि महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।

१६० किलोमिटर प्रतिघण्टाभन्दा तीव्र गतिमा इन्टरनेट सुस्त हुने दाबी

युक्रेनी राष्ट्रपति भ्लोदोमिर जेलेन्स्कीका सल्लाहकार बेस्क्रेस्टनोभका अनुसार स्टारलिंकको इन्टरनेट १६० किलोमिटर प्रतिघण्टाभन्दा बढी गतिमा चल्दा सुस्त भइरहेको छ। उनले यसले सेनाका तीव्र गतिमा सञ्चालन हुने केही गतिविधिमा असर पारेको बताएका छन्।

बीबीसीसँग कुरा गरेका युक्रेनी रक्षा मन्त्रालयका एक अधिकारीले इन्टरनेटको गति घट्दा सैन्य सामग्री ओसारपसार, ड्रोन सञ्चालन र आक्रमणसम्बन्धी अभियानमा कठिनाइ भएको बताएका छन्।

यद्यपि, स्पेसएक्सले यस विषयमा सार्वजनिक प्रतिक्रिया दिएको छैन। इन्टरनेटको गति सीमित गर्नुको प्राविधिक कारण, यसको वास्तविक दायरा र सैन्य अपरेसनमा परेको समग्र प्रभावबारे स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी छ।

ड्रोन सञ्चालनदेखि रुसी लक्ष्यमा आक्रमणसम्म स्टारलिंकको प्रयोग

स्टारलिंकले पृथ्वीको तल्लो कक्षमा रहेका स्याटेलाइटमार्फत इन्टरनेट सेवा उपलब्ध गराउँछ। जमिनमा बिछ्याइएका केबल वा मोबाइल टावरमा पूर्ण निर्भर हुनुनपर्ने भएकाले दुर्गम क्षेत्र र युद्धग्रस्त भूभागमा पनि यसले सञ्चार सुविधा उपलब्ध गराउन सक्छ।

युक्रेनी सेनाले स्टारलिंकमार्फत सैनिकबीच सञ्चार कायम राख्ने, टाढाबाट ड्रोन सञ्चालन गर्ने र रुसी सैन्य लक्ष्यमा आक्रमण गर्ने काम गर्दै आएको छ। केही ड्रोन रुसी ड्रोनलाई आकाशमै रोक्ने प्रयासमा समेत प्रयोग हुने युक्रेनी अधिकारीको भनाइ छ।

युद्धका बेला परम्परागत सञ्चार पूर्वाधार नष्ट हुन सक्ने भएकाले स्याटेलाइट इन्टरनेटको महत्त्व बढेको छ। तर, यस्तो सेवाको गति, पहुँच वा उपलब्धता प्रदायक कम्पनीको प्राविधिक निर्णयमा निर्भर हुँदा सैन्य सञ्चालनमा जोखिम उत्पन्न हुन सक्ने देखिन्छ।

यसअघि रुसी सेनाले पनि स्टारलिंकको पहुँच प्रयोग गरेको विषय विवादमा आएको थियो। उपलब्ध समाचारअनुसार, मस्कले रुसी सेनाको प्रयोग रोक्ने कदम चालेपछि रुसी सैन्य सञ्चारमा कठिनाइ उत्पन्न भएको थियो। यसले स्टारलिंकको पहुँचसम्बन्धी निर्णय युद्धको मैदानमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने देखाएको छ।

पोल्यान्डका विदेशमन्त्रीले मस्कलाई सोधे, ‘राजनीति गरेको हो?’

युक्रेनमा स्टारलिंकको गति घटाइएको विषयमा पोल्यान्डका विदेशमन्त्री रादोस्लाभ सिकोरस्कीले मस्कको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएका छन्। पोल्यान्डले युक्रेनका लागि स्टारलिंक सेवा सञ्चालनको खर्च बेहोर्दै आएको छ।

सिकोरस्कीले मस्कले आफ्नो प्रविधिमार्फत राजनीति गरिरहेका हुन् कि होइनन् भन्ने प्रश्न उठाएका थिए। समाचारअनुसार, मस्कले तत्काल प्रतिक्रिया दिएका थिएनन्।

मस्क अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका निकट सहयोगीका रूपमा चिनिन्छन्। यस्तो अवस्थामा अमेरिकाले युक्रेनलाई उपलब्ध गराउने सैन्य तथा गुप्तचर सहयोगमा परिवर्तन ल्याएमा त्यसले युद्धको अवस्थालाई असर गर्न सक्ने चिन्ता युक्रेनमा छ।

रोयटर्ससहितका सञ्चारमाध्यमले स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै अमेरिकाले रुसी क्षेप्यास्त्र आक्रमणबारे पूर्वसूचना दिने गुप्तचर सहयोग रोक्ने चेतावनी दिएको विषयसमेत सार्वजनिक गरेका थिए।

उक्त दबाब युक्रेनले रुसी तेल प्रशोधन केन्द्रमा गर्ने आक्रमण रोक्नेसँग सम्बन्धित रहेको समाचारमा उल्लेख थियो।

तर, स्टारलिंकको गति घटाउने निर्णय प्रत्यक्ष रूपमा यही राजनीतिक दबाबसँग सम्बन्धित थियो भन्ने पुष्टि भएको छैन।
भारतमा पनि स्टारलिंक विस्तार गर्ने मस्कको योजना

युक्रेनमा स्टारलिंकको गति सीमित गरिएको खबर त्यतिबेला आएको छ, जतिबेला मस्क भारतमा स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवा सुरु गर्न चाहिरहेका छन्।

भारतमा स्टारलिंकको मुख्य सम्भावना दुर्गम गाउँ, पहाडी क्षेत्र र परम्परागत मोबाइल नेटवर्क वा ब्रोडब्यान्ड सेवा सहज रूपमा नपुगेका स्थानमा इन्टरनेट पुर्‍याउनु हो। स्याटेलाइटबाट सेवा उपलब्ध गराउन सकिने भएकाले भौगोलिक कठिनाइ भएका क्षेत्रमा यसको उपयोग हुन सक्छ।

मस्कले भारतमा सेवा विस्तारको पक्षमा तर्क गर्दै प्रतिस्पर्धा बढेपछि उपभोक्ताले लाभ पाउने बताएका छन्। तर, भारतमा स्टारलिंकले रिलायन्स जियो र एयरटेलजस्ता स्थापित दूरसञ्चार कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्नेछ।

भारतमा परम्परागत मोबाइल तथा ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेट सेवा तुलनात्मक रूपमा सस्तो उपलब्ध हुने भएकाले स्टारलिंकका लागि मूल्य निर्धारण महत्त्वपूर्ण हुनेछ। यसको सफलता सेवा शुल्क, नेटवर्कको गुणस्तर, उपलब्धता र नियामकीय स्वीकृतिमा निर्भर रहनेछ।

भारतमा अनुमति पाए पनि सेवा सञ्चालनका सबै प्रक्रिया पूरा हुनुपर्छ। भारत सरकारले स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवाका लागि जियो स्याटकम, एयरटेलसँग सम्बन्धित युटेलसेट वनवेब र स्टारलिंकलाई अनुमति दिने प्रक्रिया अघि बढाएको छ। तर, इजाजतपत्र प्राप्त गर्नु मात्रै व्यावसायिक सेवा सुरु गर्न पर्याप्त हुँदैन।

सेवा सञ्चालनका लागि सुरक्षा परीक्षण, नियामकीय स्वीकृति र स्याटेलाइट सञ्चारमा प्रयोग हुने रेडियो फ्रिक्वेन्सीसम्बन्धी व्यवस्था पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।

भारतमा स्टारलिंकले कहिलेदेखि सेवा सुरु गर्छ र उपभोक्ताका लागि कस्तो मूल्य निर्धारण गर्छ भन्ने विषय अझै महत्त्वपूर्ण छ। विशेषगरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा सेवा पुर्‍याउने उद्देश्यले आउने कम्पनीले मूल्य र नेटवर्कको स्थिरतामा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्नेछ।

सन् २०२४ मा भारतको अन्डमान–निकोबार क्षेत्रमा लागुऔषध तस्करीसम्बन्धी अनुसन्धानका क्रममा र मणिपुरमा सैनिक अपरेसनका बेला स्टारलिंकका उपकरण भेटिएको समाचार सार्वजनिक भएको थियो।

त्यस समयमा मस्कले भारतमा स्टारलिंक सेवा सञ्चालनमा नरहेको बताएका थिए। उनले भेटिएका उपकरणले स्टारलिंकको स्याटेलाइट नेटवर्क प्रयोग गर्न नसक्ने दाबी गरेका थिए।

स्टारलिंकको उपकरणमा सामान्यतः स्याटेलाइटसँग सम्पर्क गर्ने डिश, वाइफाइ राउटर, विद्युत् आपूर्ति गर्ने तार र जडानका लागि स्ट्यान्ड हुन्छ। डिशले आकाशतर्फ स्पष्ट पहुँच पाउने स्थानमा राखेर सेवा प्रयोग गरिन्छ।

उपकरण भेटिनु र त्यसले सक्रिय रूपमा स्याटेलाइट नेटवर्क प्रयोग गरिरहेको हुनु फरक विषय हुन्। त्यसैले यस्ता घटनामा उपकरणको स्रोत, सक्रियता र प्रयोगको अवस्थाबारे प्राविधिक पुष्टि आवश्यक हुन्छ।

निजी प्रविधिमाथिको निर्भरता जोखिमपूर्ण

युक्रेनको घटनाले स्याटेलाइट इन्टरनेटको सुविधा र जोखिम दुवैलाई उजागर गरेको छ। युद्धका बेला सञ्चार पूर्वाधार नष्ट भए पनि वैकल्पिक रूपमा इन्टरनेट उपलब्ध गराउन सक्ने स्टारलिंकजस्ता सेवाले ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्। तर, सेवा प्रदायक कम्पनीको निर्णयले सैन्य सञ्चार र सञ्चालनमा असर पार्न सक्ने अवस्था पनि देखिएको छ।

यसको अर्थ भारतमा स्टारलिंकले पनि युक्रेनमा जस्तै कदम चाल्छ भन्ने होइन। भारतमा यसको प्रयोगको प्रमुख उद्देश्य नागरिकलाई इन्टरनेट सेवा उपलब्ध गराउनु हुनेछ।

तर, महत्त्वपूर्ण सञ्चार पूर्वाधार निजी कम्पनीमा निर्भर हुँदा सेवा निरन्तरता, नियमन, सुरक्षा र आपत्कालीन अवस्थामा उपलब्धताको विषयमा स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

स्याटेलाइट इन्टरनेटले दुर्गम क्षेत्रलाई डिजिटल पहुँच दिन सक्छ। तर, यसको वास्तविक उपयोगिता मूल्य, विश्वसनीयता र सेवा प्रदायकको निर्णयमा मात्र होइन, सम्बन्धित देशले बनाउने नियामकीय तथा सुरक्षा व्यवस्थामा पनि निर्भर रहनेछ।