काठमाण्डु- कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमायही कात्तिक ९ देखि सुरु हुने नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करणले नेपाली क्रिकेटलाई नयाँ उचाइ दिने सम्भावना देखिएका छन्।

एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा आइपुग्दा पहिलोपटक डीआरएस, आईसीसीको औपचारिक मान्यता, विदेशी खेलाडीका लागि कडा नियम र अन्तर्राष्ट्रिय स्टारहरूको उपस्थितिले यस लिगलाई मैदानभित्र र बाहिर दुवैतर्फ फरक उचाइ दिँदैछ।

‘फेस्टिभल अफ हिमालयज’ नाम दिइएको एनपीएलको तेस्रो सिजन सुरु हुन अब केही दिन बाँकी छ। यो प्रतियोगितामा आठ फ्रेन्चाइज टोलीले प्रतिस्पर्धा गर्दै छन्। उद्घाटन खेलमा साविक विजेता लुम्बिनी लायन्स र अघिल्लो संस्करणको उपविजेता सुदूरपश्चिम रोयल्स भिड्दैछन्।

तर यस सिजनको कथा खेल तालिका र स्टार खेलाडीको सूचीमा मात्रै सीमित छैन। एनपीएलले पहिलोपटक निर्णय पुनरावलोकन प्रणाली (डीआरएस) प्रयोग गर्दैछ। प्रतियोगिताले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को औपचारिक मान्यता पनि पाएको छ।

विदेशी खेलाडीको छनोट र खेलमा सहभागितासम्बन्धी नियम पनि कडा पारिएका छन्। यी परिवर्तनले लिगको विश्वसनीयता, सञ्चालन र नेपाली खेलाडीका लागि अवसरको ढोका कतिसम्मम खोल्लान् प्रतिक्षाको विषय बनेको छ ?

अम्पायरको निर्णय पुनः जाँच्ने प्रविधि

क्रिकेटमा एउटा गलत निर्णयले खेलको दिशा नै बदल्न सक्छ। ब्याटको किनारा लागेको नदेखिनु, लेग बिफोर विकेट (एलबीडब्लू) मा बलको सम्भावित बाटो गलत अनुमान हुनु वा रनआउटमा ब्याट समयमै क्रिजभित्र पुगे-नपुगेको छुट्नु- यी महत्वपूर्ण क्षणमा निर्णयको सानो अन्तरले ठूलो उलटफेर गर्न सक्छ।

यो सिजन एनपीएलमा डीआरएस प्रयोग हुँदा खेलाडीले योग्य निर्णयलाई प्रविधिको सहायताले पुनरावलोकन गर्न पाउने छन्। नेपाल क्रिकेट संघका अनुसार, एलबीडब्लू जाँच्न थ्रीडी बल ट्र्याकिङ, ब्याटमा बल लागे नलागेको छुट्याउन एआईमा आधारित एज डिटेक्सन र रनआउट तथा स्टम्पिङ पुनरावलोकन सुविधा राखिएको छ।

फ्रन्टफुट नो–बल र हाइटसम्बन्धी वाइड जाँच तथा छक्काको दूरीजस्ता तथ्यांक मापन गर्ने प्रविधि पनि यस सिजनको एनपीएलमा प्रयोगमा आउने भएको छ।

डीआरएसले अम्पायरको ठाउँ लिँदैन। मैदानमा अम्पायरको निर्णय नै पहिलो हुन्छ, रिभ्यु मागिए उपलब्ध दृश्य र प्रविधिको आधारमा जाँचिन्छ। प्रविधिले निर्णयलाई थप वस्तुगत बनाउन सहयोग गर्न सक्छ, तर त्यसको शुद्धता क्यामेराको दृश्य, उपकरणको गुणस्तर र नियममा निर्भर हुन्छ।

त्यसैले डीआरएस हुनु मात्रले सबै विवाद अन्त्य हुन्छन् भन्ने होइन- यसले निर्णय प्रक्रियामा अर्को जाँचको तह थप्ने हो ।

क्यानले प्रणालीको शुद्धता र उपयुक्तता जाँच्न दुई कम्पनीका प्रविधि परीक्षण गरेको जनाएको छ। यद्यपि प्रत्येक टोलीले पाउने रिभ्यु संख्या र असफल रिभ्युको नियमबारे एकरूपताबारे अझै प्रश्न छ। प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि क्यानले खेलका यी सञ्चालन नियम विस्तारै स्पष्ट हुने विश्वास छ।

नयाँ प्रविधिसँगै खेल समय बदलियो

डीआरएसका लागि आवश्यक जाँचले खेलको अवधि बढाउन सक्ने भएकाले खेल तालिका पनि परिमार्जन गरिएको छ।

दुई खेल हुने दिन पहिलो खेल दिउँसो १२:३० बजे र दोस्रो खेल साँझ ५ बजे सुरु हुने तालिका सार्वजनिक गरिएको छ। एक खेल मात्रै हुने दिन खेल साँझ ५ बजे सुरु हुनेछ।

यो परिवर्तन मैदानमा उपस्थित दर्शकका लागि मात्रै होइन, प्रत्यक्ष प्रसारण हेर्नेका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। खेलको बीचमा प्रविधि प्रयोग गर्ने प्रक्रिया सहज र छरितो नभए समय व्यवस्थापन चुनौती बन्न सक्छ। त्यसैले अम्पायर, तेस्रो अम्पायर, प्रसारण टोली र खेलाडीबीचको समन्वय डीआरएसको सफलतामा निर्भर हुनेछ।

आईसीसीको मान्यता : लिगको दायरामा नयाँ ढोका

एनपीएलको तेस्रो संस्करणले आईसीसीबाट औपचारिक मान्यता पाएको छ। क्यानका अनुसार यस मान्यताले प्रतियोगिताका खेललाई आधिकारिक टी–२० हैसियत दिएको छ। यसले विदेशी खेलाडी अनुबन्ध गर्ने बाटो सहज बनाउनुका साथै एनपीएललाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट संरचनासँग जोड्ने आधार तयार गर्छ। ‍

यो मान्यता प्रतीकात्मक उपलब्धि मात्रै होइन। यससँगै प्रतियोगिताले खेलाडी योग्यता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, विदेशी खेलाडीका कागजात र प्रतियोगिता सञ्चालनसम्बन्धी मापदण्ड पालना गर्नुपर्नेछ।

क्यान सचिव पारस खड्काकाअनुसार, यसका लागि विदेशी खेलाडीले आफ्नो राष्ट्रिय क्रिकेट बोर्डबाट अनापत्ति प्रमाणपत्र (एनओसी) लिनुपर्नेछ। प्रतियोगिताअघि लगातार छ महिनाको अवधिमा आईसीसी वा सम्बन्धित राष्ट्रिय बोर्डबाट स्वीकृति नपाएको प्रतियोगितामा खेलेका खेलाडी एनपीएलका लागि अयोग्य हुन सक्ने नियम पनि लागू गरिएको छ।

भ्रष्टाचार नियन्त्रणका उपाय पनि यसपटकको सञ्चालनको हिस्सा हुनेछन्। खेलाडी, टोली व्यवस्थापन र अन्य सहभागीले आईसीसीको भ्रष्टाचारविरोधी आचारसंहिता तथा नेपाली कानुन पालना गर्नुपर्नेछ।

फ्रेन्चाइज क्रिकेटमा यस्ता नियमको प्रभावकारिता कागजमा लेखिएको व्यवस्थाभन्दा कार्यान्वयनमा निर्भर हुन्छ-खेलाडीलाई जानकारी दिनु, शङ्कास्पद गतिविधि रिपोर्ट गर्ने प्रक्रिया बुझाउनु र निष्पक्ष अनुसन्धान गर्नु त्यसका व्यावहारिक पाटा हुन्।

विदेशी स्टार र नेपालीबीचको सन्तुलन

यस सिजनका लागि विभिन्न टोलीले चर्चित विदेशी खेलाडीहरू भित्र्याएका छन्। अष्ट्रेलियाका डेभिड वार्नर, बङ्गलादेशका शाकिब अल हसन, वेस्ट इन्डिजका आन्द्रे रसेल, इंग्ल्यान्डका मोइन अली र न्युजिल्यान्डका जेम्स नीशमलगायत फ्रेन्चाइजीमा अनुबन्ध भएका छन्।

यी ठूला नामले दर्शकको रुचि र प्रतियोगिताको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बढाउन सक्छन्। तर फ्रेन्चाइज लिगको दीर्घकालीन सफलता विदेशी खेलाडीको आकर्षणमा मात्र टिक्दैन। नेपाली खेलाडीले कस्तो भूमिका पाउँछन्, दबाबपूर्ण अवस्थामा कति खेल्छन् र अनुभवी खेलाडीबाट के सिक्छन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

क्यान सचिव खड्काका अनुसार, टोलीले आफ्नो खेलाडी समूहमा बढीमा आठ विदेशी खेलाडी राख्न पाउनेछ। तर खेल्ने ११ मा विदेशी खेलाडीको संख्या सीमित हुनेछ ।

नेपाली खेलाडीको न्यूनतम् उपस्थिति सुनिश्चित गरिने उनले बताएका छन्। एसोसिएट राष्ट्रका खेलाडीलाई पनि खेलाउने व्यवस्था गरिएको छ। यसले विदेशी खेलाडीको अनुभव र नेपाली खेलाडीको सहभागिताबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास देखाउने विश्वास क्यानको छ।

तीन हप्ता लामो उत्सव

एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा विराटनगर किंग्स, चितवन राइनोज, जनकपुर बोल्ट्स, कर्णाली याक्स, काठमाडौं गोर्खाज, लुम्बिनी लायन्स, पोखरा एभेन्जर्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स सहभागी हुनेछन्।

प्रतियोगिता नोभेम्बर २१ मा फाइनल भिडन्तसँगै टुंगिनेछ। प्लेअफ चरण नोभेम्बर १७ बाट सुरु हुनेछ।

प्रतियोगिताका लिग चरणका खेलका लागि साधारण टिकट ५०० र प्रिमियम टिकट १,००० रुपैयाँ तोकिएको विवरण मूल सामग्रीमा छ।

इलिमिनेटर र फाइनलका लागि क्रमशः १,००० र २,००० रुपैयाँ टिकट मूल्य उल्लेख गरिएको छ।

घरेलु लिगको अर्को परीक्षा

एनपीएलको तेस्रो संस्करण नेपाली क्रिकेटका लागि अवसरसँगै परीक्षा पनि हो। डीआरएसले निर्णयप्रतिको भरोसा बढाउन सक्छ; आईसीसीको मान्यताले अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच विस्तार गर्न सक्छ।

र, विदेशी खेलाडीले प्रतियोगिताको स्तर र आकर्षण उकास्ने काममा सघाउन सक्छन्। तर यी परिवर्तनको वास्तविक मूल्याङ्कन खेल सञ्चालन कति व्यवस्थित हुन्छ, नियम सबै टोलीमा समान रूपमा लागू हुन्छन् कि हुँदैनन् र नेपाली खेलाडीले मैदानमा कति जिम्मेवारी पाउँछन् भन्ने आधारमा हुनेछ।

कीर्तिपुरमा हुने एनपीएल केवल अर्को टी–२० प्रतियोगिता मात्रै होइन। यो नेपाली क्रिकेटले आफ्नो घरेलु फ्रेन्चाइज संरचनालाई कति व्यावसायिक, पारदर्शी र प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ भन्ने सार्वजनिक परीक्षण पनि हो। ‘फेस्टिभल अफ हिमालयज’को उत्सव सफल हुन मैदानको रोमाञ्चसँगै निष्पक्ष निर्णय, स्पष्ट नियम र दर्शकको विश्वास पनि उत्तिकै आवश्यक भएको छ।