भियना- कूटनीतिक हैसियतसँग नमिल्ने गतिविधिमा संलग्न भएको भन्दै अस्ट्रियाले भियनास्थित रूसी दूतावासका तीन र युरोपमा सुरक्षा तथा सहयोग संगठन (ओएससीई) का लागि रूसी प्रतिनिधिमण्डलका एक सदस्यलाई देश छाड्न आदेश दिएको छ।

भियना अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक केन्द्र हो, त्यहीँ रूसी उपस्थितिलाई लिएर उठिरहेका जासुसीसम्बन्धी चिन्ताले यो कदमलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ।

अस्ट्रियाको विदेश मन्त्रालयले शुक्रबार चार रूसी कूटनीतिज्ञलाई पर्सन अफ नन ग्राटा अर्थात् ‍’अस्वीकृत व्यक्ति’- घोषणा गरेको जानकारी दियो।

उनीहरूलाई अस्ट्रियाको भूभाग छाड्न निर्देशन दिइएको छ। मन्त्रालयका अनुसार कारबाही अस्ट्रियाली सुरक्षा निकायले उपलब्ध गराएको जानकारीका आधारमा गरिएको हो।

तर आरोपितहरूको गतिविधिको विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन। अस्ट्रियाको समाचार संस्था एपीएका अनुसार निष्कासित चारमध्ये तीनजना भियनास्थित रूसी दूतावासमा कार्यरत थिए। चौथो व्यक्ति ओएससीईमा रहेको रूसी प्रतिनिधिमण्डलका सदस्य थिए।

कूटनीतिक हैसियतको सीमा

कूटनीतिज्ञले आफ्नो देशको प्रतिनिधित्व गर्ने र सरकारहरूबीच संवाद कायम राख्ने जिम्मेवारी पाउँछन्।

कूटनीतिक हैसियतले उनीहरूलाई केही विशेषाधिकार र संरक्षण दिन्छ, तर त्यसको अर्थ स्थानीय कानुन वा कूटनीतिक भूमिकाभन्दा बाहिरको गतिविधि गर्न खुला छुट भन्ने होइन।

अस्ट्रियाको विदेश मन्त्रालयले प्रयोग गरेको ‘कूटनीतिक हैसियतसँग असङ्गत गतिविधि’ भन्ने भाषा प्रायः जासुसीको शङ्का जनाउन प्रयोग गरिन्छ। यसपटक भने अस्ट्रियाले सार्वजनिक रूपमा कुनै विशेष गतिविधि वा प्रमाण उल्लेख गरेको छैन।

भियनास्थित रूसी दूतावासले टेलिग्राममार्फत निर्णयको आलोचना गर्दै ‘उपयुक्त जवाफ’ दिने चेतावनी दिएको छ। दूतावासले अस्ट्रियाले रुसविरोधी पश्चिमी नीतिलाई ‘विचारहीन’  कदम भनेको छ।

भियना किन संवेदनशील कूटनीतिक केन्द्र हो?

अस्ट्रियाको राजधानी भियना धेरै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको केन्द्र हो। संयुक्त राष्ट्रसंघका कार्यालय र ओएससीईजस्ता संस्थाहरू यहाँ छन्। त्यसैले विभिन्न देशका दूतावास, स्थायी प्रतिनिधिमण्डल र कूटनीतिक कर्मचारीको ठूलो उपस्थिति रहन्छ।

यही अन्तर्राष्ट्रिय जमघटले भियनालाई संवाद र बहुपक्षीय कूटनीतिको केन्द्र बनाएको छ, तर सुरक्षा निकायका लागि जटिलता पनि थपेको छ।

रूसी कूटनीतिक भवनका छतमा राखिएका एन्टेनाबारे यसअघि पनि अस्ट्रियामा प्रश्न उठेको थियो। यसै वर्ष मे महिनामा अस्ट्रियाले तीन रूसी दूतावास कर्मचारीलाई निकाला गरेको थियो।

समाचार विवरणअनुसार, अधिकारीहरूले ती एन्टेना निगरानी वा सूचना सङ्कलनमा प्रयोग भएको हुन सक्ने आशङ्का गरेका थिए। अस्ट्रियाली अधिकारीहरूले त्यतिबेला पनि कूटनीतिक भवनमा देखिएका उपकरण र सम्भावित गतिविधिबारे चिन्ता व्यक्त गरेका थिए।

यस वर्षको मे र अक्टोबरमा भएका निष्कासनले भियनामा रूसी कूटनीतिक उपस्थितिसँग सम्बन्धित सुरक्षा चिन्ता अस्ट्रियाको सार्वजनिक बहसमा रहेको देखाउँछन्।

सन् २०२२ पछि युरोपमा बढेको निष्कासन

रुसले सन् २०२२ मा युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु गरेपछि युरोपका धेरै देशले रूसी कूटनीतिज्ञलाई निष्कासन गरेका छन्।

धेरै सरकारले उनीहरूमाथि जासुसी वा कूटनीतिक हैसियतको दुरुपयोगको शङ्का व्यक्त गरेका छन्। रुसले यस्ता कदमको जवाफमा पश्चिमी देशका कूटनीतिज्ञलाई निकाला गर्ने वा अन्य प्रतिकार गर्ने गरेको छ।

यसले कूटनीतिक निष्कासनलाई तत्काल सुरक्षासम्बन्धी कदमसँगै राजनीतिक सन्देशका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ।

सम्बन्धित देशले आफ्नो सुरक्षा प्राथमिकता देखाउँछ; अर्को पक्षले भने त्यसलाई शत्रुतापूर्ण कदम भन्दै प्रतिकारको चेतावनी दिन्छ। अस्ट्रिया–रुसबीचको पछिल्लो घटनामा पनि यही ढाँचा देखिन्छ—भियनाले सुरक्षा निकायको निष्कर्षलाई आधार बनाएको छ, जबकि रूसी दूतावासले जवाफी कदमको सङ्केत गरेको छ।

अस्ट्रियाको तटस्थता र सुरक्षा बहस

अस्ट्रिया युरोपेली सङ्घको सदस्य हो, तर सैन्य रूपमा तटस्थ छ र नाटोको सदस्य होइन। तटस्थताको अर्थ अस्ट्रिया अन्तर्राष्ट्रिय विवाद वा सुरक्षा चुनौतीबाट अलग रहन्छ भन्ने होइन।

युक्रेन युद्धपछि उसले रुसको आक्रमणको आलोचना गर्दै युरोपेली प्रतिबन्ध नीतिमा सहभागिता जनाएको छ, तर मस्कोसँग कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राखेको छ।

अस्ट्रियाको जासुसीसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था र विगतका सुरक्षा विवादबारे पनि बहस हुँदै आएको छ।

केही विश्लेषकले भियनामा विदेशी गुप्तचर गतिविधिका लागि अनुकूल परिस्थिति रहेको तर्क गरेका छन् ।

हङ्गेरीको घटनासँग तुलना

हङ्गेरीले पनि यसै वर्ष सेप्टेम्बरमा रूसी कूटनीतिक नियोगका १० सदस्यलाई निष्कासन गरेको थियो। हङ्गेरीका विदेशमन्त्री अनिता ओर्बानले उनीहरूका गतिविधि कूटनीतिक हैसियतसँग नमिलेको र राष्ट्रिय सुरक्षा तथा सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्न कदम चालिएको बताएकी थिइन्। रुसले त्यसको पनि ‘उपयुक्त जवाफ’ दिने जनाएको थियो।

अस्ट्रिया र हङ्गेरी दुवैले कूटनीतिक हैसियतसँग नमिल्ने गतिविधिलाई कारण बनाएका छन्। तर घटनाको पृष्ठभूमि, निष्कासित व्यक्तिको संख्या र दुवै देशको रुससँगको राजनीतिक सम्बन्ध फरक छन्। त्यसैले यी कदमलाई एउटै नीतिको प्रमाण ठान्नुभन्दा युरोपभर सुरक्षा र जासुसीसम्बन्धी चिन्ता बढेको व्यापक सन्दर्भमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

अब के हुन सक्छ?

कूटनीतिमा निष्कासनपछि अर्को पक्षले समान सङ्ख्यामा कूटनीतिज्ञ फिर्ता पठाउनु सामान्य प्रतिकारको उपाय हो। रूसी दूतावासको चेतावनीले जवाफी कदमको सम्भावना खुला राखेको छ।

अस्ट्रियाको कदमले एकातिर आफ्नो सुरक्षा निकायको आकलनलाई प्राथमिकता दिएको सन्देश दिन्छ; अर्कोतिर, भियनास्थित कूटनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थागत गतिविधि कति पारदर्शी र सुरक्षित हुनुपर्छ भन्ने बहसलाई फेरि अघि ल्याउँछ।

आरोपको विस्तृत प्रमाण सार्वजनिक नभएकाले निष्कासित व्यक्तिहरूले के गतिविधि गरे भन्ने प्रश्न खुला नै छ। अहिलेका लागि निश्चित तथ्य यति हो: अस्ट्रियाले चार रूसी कूटनीतिज्ञलाई देश छाड्न आदेश दिएको छ, र मस्कोले यसको जवाफ दिने चेतावनी दिएको छ।