काठमाण्डु- गगन थापा नेतृत्वको नेपाली कांग्रेसले यही असोजमा १५औँ महाधिवेशन सम्पन्न गरिसकेको छ । थापा नेतृत्वको कांग्रेसले नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयन गरेर पार्टीको राजनीतिक दिशा परिवर्तन गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।

तर उता, पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षले पनि १५ औँ महाधिवेशन तयारी तीव्र बनाएको छ । देउवा पक्षले धेरै स्थानमा वडा अधिवेशन गरिसकेको छ ।

देशभरका १ सय ६५ प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्रमध्ये १ सय १२ क्षेत्रमा अधिवेशन सकिएका छन् । कात्तिक १५ गते जिल्ला र मंसिर ४ गते प्रदेश अधिवेशन गर्ने तयारी देउवा पक्षको छ ।

छैन नेतृत्वको दौडधुप

महाधिवेशन तयारीको चटारोमा रहेको देउवा पक्षमा आगामी नेतृत्वबारे सार्वजनिक दौडधुप देखिएको छैन ।

देउवाले आफू सभापतिको उम्मेदवार नबन्ने घोषणा गरिसकेका छन् । त्यसैले उनको पक्षभित्र अबको नेतृत्व कसले गर्ने चासो बढेको छ ।

देउवाको राजनीतिक विरासत सम्हाल्ने, समूहलाई एकताबद्ध राख्ने र पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव कायम गर्ने जिम्मेवारी अब कसले लिन्छ भन्ने चासो कांग्रेस वृत्तमा छ ।

पार्टी विधानअनुसार देउवा पुनः सभापतिको उम्मेदवार बन्न नपाउने भएकाले उनको पक्षबाट नेतृत्वको आकांक्षी को हुने भन्ने विषय खुलिसकेको छैन ।

देउवा पक्षका नेता डा. प्रकाशशरण महतले महाअधिवेशनमा सहमतिका आधारमा नेतृत्व चयन हुने बताएका छन् । ‘हाम्रो प्रयास सहमतिका आधारमा नेतृत्व चयन गर्ने रहेको छ । तर निर्वाचन पनि प्रजातान्त्रिक प्रक्रिया रहेकाले निर्वाचन पनि हुन सक्छ’, महतले काठमाण्डुपाटीसँग भने ।

देउवा पक्षले गर्ने महाधिवेशनको तयारीमा डा. शशांक कोइरालासहितका नेताहरू सक्रिय छन् । कोइराला महाधिवेशन आयोजनका संयोजक पनि हुन् ।

देउवा पक्षमा पार्टी विरासत बोकेका नेताहरू पनि छन् । संस्थापक बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह र महेन्द्रनारायण निधिका सन्तानहरू क्रमशः शशांक कोइराला, प्रकाशमान सिंह र विमलेन्द्र निधि देउवा पक्षमै छन् ।

तर सुरूमा देउवासँगै रहेका पूर्वउपसभापति पूर्णबहादुर खड्का, डा. शेखर कोइरालासहितका नेताहरू तटस्थ छन् । नेताहरू कृष्णप्रसाद सिटौला, आरजु राणा, रमेश लेखक, बद्री पाण्डे र डा. प्रकाशशरण महत पनि देउवासँग छन् ।

नेतृत्वबारे सबै मौन

देउवा पक्षको महाधिवेशन नजिकिँदै गर्दा उक्त पक्षबाट नेतृत्वमा को आउने भन्ने विषय अहिले खुलेको छैन । देउवा पक्षबाट सभापतिसहित अन्य पदका आकांक्षीहरू भने मौन छन् ।

यद्यपि, देउवा पक्षमा शशांक कोइराला, प्रकाशमान सिंह, विमलेन्द्र निधिसहितका नेताहरूको नाम सम्भावित सभापतिका रूपमा हेरिएको छ । तर उनीहरू कसैले पनि आफूलाई सम्भावित सभापतिका रूपमा उभ्याएका छैनन् ।

नेपाली कांग्रेसका संस्थापक नेता बीपी कोइरालाका पुत्र शशांकको पार्टीभित्र आफ्नै राजनीतिक पहिचान छ । उनी महामन्त्री र केन्द्रीय तहको नेतृत्वमा काम गरिसकेका नेता हुन् । पार्टीभित्र विभिन्न धारका नेतासँग सम्बन्ध कायम राख्न सक्ने उनको क्षमतालाई नेतृत्व चयनको बहसमा महत्त्वका साथ हेरिन्छ ।

तर महाधिवेशन तयारीको संयोजक हुनु र सभापतिको उम्मेदवार बन्नु फरक कुरा हुन् । उनले अन्य आकांक्षीलाई कसरी समेट्छन्, देउवाको समर्थन कस्तो रहन्छ र आफू स्वयम् प्रतिस्पर्धामा उत्रने निर्णय गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने विषयले उनको भूमिकाको दिशा निर्धारण गर्नेछ ।

प्रकाशमान सिंह नेपाली कांग्रेसका अनुभवी नेता हुन् । पार्टी संगठन र सरकार दुवैमा काम गरेको अनुभवका कारण उनको नाम पनि देउवा पक्षको भावी नेतृत्वको चर्चामा आउन सक्छ ।

सिंहले यसअघि सभापति पदमा प्रतिस्पर्धा गरिसकेका छन् । उनको राजनीतिक आधार, काठमाण्डु उपत्यकामा रहेको प्रभाव र पार्टीभित्रको लामो अनुभव नेतृत्वसम्बन्धी छलफलका सान्दर्भिक पक्ष हुन् ।

तर देउवा पक्षको सभापति बन्ने प्रश्न व्यक्तिगत अनुभवमा मात्र निर्भर हुँदैन । समूहभित्रका अन्य नेताको सहमति, महाधिवेशन प्रतिनिधिको समर्थन र देउवाको उत्तराधिकारीका रूपमा प्रस्तुत हुने राजनीतिक स्वीकार्यता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

सिंह स्वयम् सभापतिको प्रतिस्पर्धामा उत्रने निर्णय गर्छन् वा सामूहिक नेतृत्व निर्माणमा भूमिका खेल्छन् भन्ने विषयमा स्पष्ट सार्वजनिक निर्णय नआएसम्म उनको सम्भावित भूमिकालाई अनुमानकै तहमा राख्नुपर्छ ।

पूर्वमन्त्री एनपी साउद पनि देउवा पक्षका महत्त्वपूर्ण नेतामध्ये पर्छन् । उनी पार्टीको संगठनात्मक राजनीति र सरकारमा जिम्मेवारी सम्हालेको अनुभव भएका नेता हुन् ।

देउवा पक्षले छुट्टै महाधिवेशन गर्ने निर्णय गर्दा साउदले पार्टीको नेतृत्व विवाद, अदालतको प्रक्रियासँग जोडिएको अनिश्चितता र अर्को पक्षसँगको प्रतिस्पर्धाबारे सार्वजनिक रूपमा धारणा राख्दै आएका छन् ।

साउदको नामलाई नेतृत्वको सम्भावित विकल्पका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिए पनि उनले सभापतिमा उम्मेदवारी दिने औपचारिक निर्णय गरेका छैनन् ।

प्रकाशशरण पनि देउवा पक्षका अर्का प्रभावशाली नेता हुन् । पार्टीको संगठन, आर्थिक नीति र सरकारमा जिम्मेवारी निर्वाह गरेको अनुभवले उनलाई समूहको आन्तरिक छलफलमा महत्त्वपूर्ण स्थान दिएको छ ।

कृष्णप्रसाद सिटौला र विमलेन्द्र निधि पनि कांग्रेसका अनुभवी नेता हुन् । निधि अघिल्लो महाधिवेशनमा देउवाविरुद्ध नै उपसभापतिका उम्मेदवार बनेका थिए । सिटौला र निधिको राजनीतिक अनुभव र पार्टीभित्रको सम्बन्धले देउवा पक्षको नेतृत्व चयनमा भूमिका खेल्न सक्छ ।

यद्यपि, यी नेताहरूलाई सभापतिको निश्चित उम्मेदवारका रूपमा प्रस्तुत गर्न पर्याप्त आधार छैन ।

उनीहरूले नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा भाग लिनेभन्दा सहमति निर्माण गर्ने, कुनै उम्मेदवारलाई समर्थन गर्ने वा पार्टी एकताका लागि मध्यस्थता गर्ने भूमिका पनि निर्वाह गर्न सक्छन् ।

देउवा पक्षको महाधिवेशनमा नेतृत्वको प्रश्नसँगै पार्टीको भविष्यबारे पनि निर्णय गर्नुपर्ने भएकाले यी नेताहरूको भूमिका पदको दाबीमा मात्रै सीमित नहुन सक्छ ।

देउवाले सभापतिमा उम्मेदवारी नदिने घोषणा गरे पनि उनको राजनीतिक भूमिका समाप्त भएको अर्थ नलाग्ने विश्लेषकहरूको धारणा छ ।

२०७२ सालमा भएको १३औँ महाधिवेशनबाट देउवा सभापति निर्वाचित भएका थिए । २०७८ मंसिरमा भएको १४औं महाधिवेशनमा पनिा उनी सभापतिमा दोहोरिए । त्यसअघि २०५९ सालमा कांग्रेस विभाजन गरेर ५ वर्षसम्म तत्कालीन नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)को नेतृत्व देउवाले गरेका थिए ।

नेता महतले नेतृत्वमा को आउने भन्नेबारे घनिभूत छलफल हुने बताए । उनले भने, ‘नेतृत्वको बारेमा अहिले कोही अगाडि आएका छैनन् । तर हामी सामूहिक छलफल गरेर अगाडि बढ्छौँ ।’

लामो समय पार्टी नेतृत्व गरेका देउवासँग संगठनात्मक सम्बन्ध, समर्थकहरूको सञ्जाल र पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनबारे अनुभव छ ।

त्यसैले उनको पक्षमा नेतृत्व चयन गर्दा देउवाले कसलाई समर्थन गर्छन् भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुनेछ । तर उनको समर्थनले मात्रै सभापति चयन हुने निश्चित हुँदैन । महाधिवेशन प्रतिनिधिको मत, क्षेत्रीय समीकरण, नयाँ नेतृत्वप्रतिको स्वीकार्यता र समूहभित्रको एकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।