काठमाण्डु – नेपालीहरूको प्रमुख पर्व तिहारको महत्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो गाई तिहार। तिहारको यस दिन गाईलाई स्नान गराएर निधारमा टीका लगाउने, माला पहिर्‍याउने तथा विभिन्न परिकार र घाँस खुवाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र नेपाली समाजको कृषि जीवनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने भएकाले गाई पूजालाई तिहारको विशिष्ट संस्कारका रूपमा लिइन्छ।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा गाईलाई ‘गौमाता’ अर्थात् आमाका रूपमा सम्मान गरिन्छ। मानिसलाई आमाले दूध खुवाएर हुर्काएझैं गाईको दूधले पुस्तौँदेखि मानव जीवनमा पोषण दिएको विश्वासका कारण गाईप्रति मातृत्वको भाव जोडिएको हो। वैदिक कालदेखि नै गाईलाई पवित्र मानेर पूजा गर्ने परम्परा रहेको धार्मिक स्रोतहरूमा उल्लेख छ।

गाईमा लक्ष्मीको स्वरूप

गाई तिहारको धार्मिक महत्वको अर्को प्रमुख पक्ष गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीकका रूपमा पूजा गर्नु हो। तिहारको यही दिन साँझ धनधान्य तथा समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। त्यसैले बिहान गाईलाई पूजा गर्नु र साँझ लक्ष्मीको आराधना गर्नुबीच सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्बन्ध रहेको मानिन्छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार तिहारको गाई तिहार तथा लक्ष्मी पूजाको दिन बिहान गाईलाई पूजा र भोजन गराइन्छ भने साँझ लक्ष्मीको विशेष पूजा गरिन्छ। गाईलाई समेत लक्ष्मीको प्रतीक मानिने उल्लेख छ।

गाईलाई फूलको माला लगाउने, निधारमा टीका लगाउने र विभिन्न खाद्य सामग्री खुवाउने चलन छ। यसले गाईप्रतिको श्रद्धा मात्र होइन, समृद्धि, सुख र पारिवारिक कल्याणको कामनालाई समेत अभिव्यक्त गर्छ।

गाई र वैदिक परम्परा

हिन्दू धर्ममा गाईको महत्व तिहारमा मात्र सीमित छैन। धार्मिक संस्कार, पूजा तथा विभिन्न शुभकार्यमा गाईबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घिउ, गोबर र गहुँतलाई परम्परागत रूपमा महत्वपूर्ण मानिँदै आएको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार गाईमा देवी–देवताहरूको वास हुन्छ भन्ने मान्यता पनि छ।

यही कारण गाईलाई केवल एउटा पशुका रूपमा नभई पवित्र जीव र जीवनदायिनी आमाको प्रतीकका रूपमा हेर्ने गरिएको छ।

बैतरणी नदीसँग जोडिएको विश्वास

गाई पूजासँग मृत्यु संस्कारसम्बन्धी धार्मिक विश्वास पनि जोडिएको छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार मृत्युपछि आत्माले बैतरणी नदी पार गर्नुपर्ने हुन्छ र गाईको पुच्छर समातेर नदी पार गर्न सकिने विश्वास छ।

यही धार्मिक विश्वासका कारण केही समुदायमा गाईको पुच्छरमा पवित्र धागो बाँध्ने परम्परा पनि पाइन्छ। तिहारको गाई पूजाका क्रममा जनै पूर्णिमामा हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धनको धागो गाईको पुच्छरमा बाँध्ने चलन रहेको समकालीन विवरणहरूमा उल्लेख छ।

यो विश्वासले गाईलाई जीवनदेखि मृत्युपछिको यात्रासम्म साथ दिने पवित्र प्राणीका रूपमा स्थापित गरेको देखिन्छ।

कृषि समाजमा गाईको व्यावहारिक महत्व

नेपाल परम्परागत रूपमा कृषि प्रधान समाज भएकाले गाईको महत्व धार्मिक मात्र नभई आर्थिक र सामाजिक जीवनसँग पनि जोडिएको छ। गाईबाट प्राप्त दूध, दही, घिउलगायतका पदार्थ ग्रामीण अर्थतन्त्र तथा खाद्य संस्कृतिका महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

गाईको गोबरलाई परम्परागत रूपमा मलका रूपमा प्रयोग गरिनुका साथै घर–आँगन लिपपोत तथा विभिन्न धार्मिक कार्यमा पनि प्रयोग गर्ने चलन छ। यसरी गाई नेपाली ग्रामीण जीवनको खाद्य, कृषि र धार्मिक अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा रहँदै आएको छ।

गोरु पनि कृषि कार्यमा महत्वपूर्ण भएकाले तिहारको अर्को दिन गोरु पूजा गर्ने परम्परा विकास भएको हो। यसले तिहारमा मानिस र पशुबीचको परम्परागत सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ।

प्रकृति र जीवप्रतिको सम्मानको सन्देश

तिहारका पाँच दिनलाई नजिकबाट हेर्दा यस पर्वले मानिसको जीवनमा उपयोगी तथा सहअस्तित्वमा रहेका विभिन्न जीवप्रति सम्मान व्यक्त गरेको देखिन्छ। पहिलो दिन काग, दोस्रो दिन कुकुर, त्यसपछि गाई तथा गोरुको पूजा गरिन्छ। यसले मानव जीवन प्रकृति र अन्य जीवजन्तुसँग अलग नभएको सांस्कृतिक सन्देश दिन्छ।

त्यसैले गाई तिहारलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा मानव र पशुबीचको सहअस्तित्व तथा प्रकृतिप्रतिको सम्मानको पर्वका रूपमा समेत बुझ्न सकिन्छ।

राष्ट्रिय जनावरसँग जोडिएको गौरव

गाई नेपालको राष्ट्रिय जनावरसमेत हो। त्यसैले गाई पूजाको धार्मिक पक्षसँगै यसले राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचानको पक्ष पनि बोकेको छ। नेपालमा गाईप्रतिको सम्मान धार्मिक परम्परा, ग्रामीण जीवन, कृषि संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानका विभिन्न तहमा अभिव्यक्त हुँदै आएको छ।

आज गाईको संख्या तथा परम्परागत पशुपालन प्रणालीमा परिवर्तन आइरहेको अवस्थामा गाई तिहारले संरक्षण र पशुप्रतिको जिम्मेवारीको प्रश्नसमेत उठाउँछ। धार्मिक रूपमा पूजा गर्ने मात्र नभई पशुको उचित पालनपोषण, आहार, स्वास्थ्य र संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने सन्देश पनि यस पर्वले दिन सक्छ।

आस्थादेखि आधुनिक सन्देशसम्म

गाई तिहारको मूलमा धार्मिक आस्था भए पनि यसको सन्देश बहुआयामिक छ। गाईलाई माता मान्नुले मातृत्व र पोषण, लक्ष्मीको प्रतीक मान्नुले समृद्धि, कृषि जीवनसँग जोडिनुले आर्थिक योगदान र पशुलाई पूजा गर्नुले जीवप्रतिको सम्मानको भावना अभिव्यक्त गर्छ।

तिहारको उज्यालो पर्वमा गाईलाई पूजा गर्ने परम्पराले नेपाली समाजको एउटा पुरानो दर्शनलाई सम्झाउँछ—मानिसको सुख र समृद्धि प्रकृति, पशुपन्छी र वातावरणसँगको सहअस्तित्वमै निर्भर छ।

यस अर्थमा गाई तिहार केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान होइन, आस्था, मातृत्व, समृद्धि, कृषि संस्कृति र जीवप्रतिको सम्मानलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने नेपाली सांस्कृतिक परम्परा हो।