नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा अर्बपति व्यवसायी विनोद चौधरीको विजय र जीवन परियारको पराजयलाई सामान्य चुनावी परिणामका रूपमा मात्रै हेर्न सकिँदैन । यसले कांग्रेसको राजनीतिक संस्कार, समावेशिताको मर्म र नेतृत्व चयनका आधारमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

२०७४ सालमा कांग्रेस प्रवेश गरेका विनोद चौधरी नेतृत्वमा निर्वाचित हुँदा, २०४६ सालदेखि विद्यार्थी राजनीति, दलित अधिकारको आन्दोलन र कांग्रेसको संगठन निर्माणमा करिब ४० वर्ष बिताएका जीवन परियार पराजित भएका छन् ।

करिब १० वर्षको पार्टी आबद्धताले करिब ४० वर्षको राजनीतिक संघर्षलाई उछिन्ने कांग्रेसमा निष्ठा, त्याग, विचार र योगदानको मूल्य कहाँ रह्यो ?

धनाढ्य हुनु अपराध होइन । व्यवसायी राजनीतिमा आउनु पनि गलत होइन । तर कांग्रेसको नेतृत्व चयनमा आर्थिक हैसियत र पहुँचको प्रभाव कति छ ? विचार, संघर्ष, क्षमता र संगठनप्रतिको योगदानलाई कति महत्त्व दिइन्छ ? यी प्रश्न उठाउनैपर्छ ।

कांग्रेसको इतिहास सम्झौँ ।

स्वर्गीय गणेश परियारजस्ता दलित प्रजातन्त्रवादीहरूले २००७ सालको आन्दोलनदेखि नै लोकतन्त्रको पक्षमा योगदान दिए । उनीहरूको संघर्ष केवल राजनीतिक स्वतन्त्रताका लागि थिएन, जातीय विभेद र सामाजिक अपमानविरुद्ध पनि थियो ।

हामीले त्यो समय पनि बिर्सिनु हुँदैन, जब सुदूरपश्चिमको डोटीमा दलित समुदायले शैलेश्वरी मन्दिर प्रवेश गर्न खोज्दा कुटपिट र ढुङ्गामुढा सहनुपरेको थियो । बैतडीमा पनि मन्दिर प्रवेशको अधिकार खोज्ने दलित अभियन्तामाथि हिंसा भएको थियो ।

यी घटनाहरूले हाम्रो समाजमा जातीय विभेद कति गहिरो थियो भन्ने देखाउँछन् ।

जुन समाजमा मन्दिर प्रवेश गर्नसमेत संघर्ष गर्नुपर्थ्यो, त्यही समाजबाट उठेर राजनीतिक नेतृत्वसम्म पुग्नु कति कठिन थियो होला ?

स्वर्गीय गणेश परियारजस्ता दलित प्रजातन्त्रवादीहरूले २००७ सालको आन्दोलनदेखि नै लोकतन्त्रको पक्षमा योगदान दिए । उनीहरूको संघर्ष केवल राजनीतिक स्वतन्त्रताका लागि थिएन, जातीय विभेद र सामाजिक अपमानविरुद्ध पनि थियो ।

जीवन परियारको राजनीतिक यात्रालाई यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा बुझ्नुपर्छ ।

तर यहाँ म कांग्रेसको अर्को महत्त्वपूर्ण इतिहास पनि सम्झन चाहन्छु ।

२०६०-२०६२ सालतिरको राजनीतिक परिस्थिति आज पनि मेरो स्मृतिमा ताजै छ । विद्यार्थी राजनीतिबाट आएका गगन थापाले तत्कालीन पार्टी नेतृत्वको स्थापित धारणाभन्दा अगाडि बढेर गणतन्त्रको पक्षमा उठाएको आवाज आज पनि मेरो कानमा गुञ्जिन्छ ।

त्यतिबेला गणतन्त्रको कुरा गर्नु सहज थिएन । कांग्रेसभित्रै संवैधानिक राजतन्त्रको पक्षमा बलियो धार थियो । तर गगन थापा, नरहरि आचार्य र स्वर्गीय प्रदीप गिरिजस्ता नेताहरूले पार्टीभित्र वैचारिक परिवर्तनको बहसलाई अगाडि बढाए ।

गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व र नागरिक अधिकारका प्रश्नलाई कांग्रेसको राजनीतिक बहसमा स्थापित गर्न उनीहरूले गरेको योगदान बिर्सन सकिँदैन ।

विशेष गरी स्वर्गीय प्रदीप गिरिले समावेशितालाई केवल राजनीतिक नाराका रूपमा होइन, पार्टीको नेतृत्व संरचना र सामाजिक न्यायसँग जोडेर हेर्नुभएको थियो ।

आज पनि मलाई गगन थापाका ती भाषणहरूको राजनीतिक सन्देश सम्झना हुन्छ । उहाँले उठाउनुभएको समावेशिताको प्रश्न केवल नेतृत्वमा केही नयाँ अनुहार पुर्‍याउने विषय थिएन । त्यसको मूल अर्थ अवसरबाट वञ्चित समुदायलाई राज्य र पार्टीको निर्णय प्रक्रियामा सम्मानजनक सहभागिता दिलाउनु थियो ।

गगन थापा स्वयम् विद्यार्थी आन्दोलन, लोकतान्त्रिक संघर्ष र वैचारिक बहसबाट केन्द्रीय नेतृत्वसम्म आइपुगेका नेता हुन् । त्यसैले आज उनको नेतृत्वमा रहेको कांग्रेसले आफ्नै विगतका विचार र संघर्षलाई कसरी व्यवहारमा उतार्छ भन्ने प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण भएको छ ।

हिजो गणतन्त्र र समावेशिताको पक्षमा संघर्ष गर्ने कांग्रेसले आज समावेशिताको वास्तविक मर्मलाई कति न्याय गरिरहेको छ ?

जीवन परियारको पराजयले यही प्रश्न उठाएको छ ।

करिब चार दशकसम्म दलित अधिकार, लोकतन्त्र र कांग्रेसको संगठनमा सक्रिय व्यक्तिको योगदानलाई नेतृत्व चयनमा कसरी मूल्यांकन गरियो ?

सीता गुरुङजस्ता लामो राजनीतिक अनुभव र संगठनात्मक योगदान भएका नेताहरूको स्थान कहाँ रह्यो ?

समावेशी पदमा निर्वाचित व्यक्ति सम्बन्धित समुदायको हुनु एउटा पक्ष हो । तर समावेशिताको वास्तविक सफलता त्यस समुदायका ऐतिहासिक संघर्ष, सामाजिक न्यायका आकांक्षा र नेतृत्व विकाससँग पनि जोडिनुपर्छ ।

विनोद चौधरीको विजय आर्थिक प्रभावकै कारण भएको हो भनेर प्रमाणबिना निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । तर उहाँको विजय र जीवन परियारको पराजयले धन, पहुँच, संगठनात्मक योगदान र नेतृत्व क्षमताबीच कांग्रेसले कुन मूल्यलाई प्राथमिकता दिइरहेको छ भन्ने बहस अवश्य जन्माएको छ ।

यदि आर्थिक पहुँच र प्रभावको सम्भावित भूमिकामाथि प्रश्न उठ्न थालेको कांग्रेसमा संघर्ष, विचार र योगदानको मूल्यांकन कमजोर हुँदै गयो भने गाउँगाउँमा जीवनभर कांग्रेसको झन्डा बोक्ने कार्यकर्ताले आफ्नो भविष्य कहाँ देख्ने ?

कांग्रेसमा अब प्रश्न गर्ने बेला आएको छ ।

हिजो गणतन्त्रको कुरा गर्दा आफ्नै पार्टीभित्र चुनौती सामना गर्ने गगन थापाले आज त्यही प्रश्न गर्ने संस्कारलाई कति प्रोत्साहन गर्नुहुन्छ ?

नरहरि आचार्य र प्रदीप गिरिले उठाएको समावेशी लोकतन्त्रको विचार आज नेतृत्व चयनमा कति प्रतिबिम्बित भएको छ ?

स्वर्गीय गणेश परियारदेखि जीवन परियारसम्मको राजनीतिक संघर्षलाई कांग्रेसले कसरी सम्मान गर्छ ?

र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा:

यदि आर्थिक पहुँच र प्रभावको सम्भावित भूमिकामाथि प्रश्न उठ्न थालेको कांग्रेसमा संघर्ष, विचार र योगदानको मूल्यांकन कमजोर हुँदै गयो भने गाउँगाउँमा जीवनभर कांग्रेसको झन्डा बोक्ने कार्यकर्ताले आफ्नो भविष्य कहाँ देख्ने ?

कांग्रेसको भविष्य केवल नयाँ नेतृत्व र नयाँ अनुहारमा खोजेर पुग्दैन । नयाँ राजनीतिक संस्कार, सामाजिक न्याय, पारदर्शी नेतृत्व चयन र संगठनप्रतिको योगदानको सम्मानमा खोज्नुपर्छ ।

म गगन थापाले विगतमा उठाएको गणतन्त्र र समावेशिताको वैचारिक बहसलाई आज पनि महत्त्वपूर्ण ठान्छु । त्यसैले उहाँको नेतृत्वबाट अपेक्षा पनि ठूलो छ ।

आज पनि मलाई गगन थापाका ती भाषणहरूको राजनीतिक सन्देश सम्झना हुन्छ । उहाँले उठाउनुभएको समावेशिताको प्रश्न केवल नेतृत्वमा केही नयाँ अनुहार पुर्‍याउने विषय थिएन ।

हिजो समावेशिताको पक्षमा आवाज उठाउने गगन थापाले आज समावेशिताको मर्म जोगाउने राजनीतिक साहस देखाउनुपर्छ ।

किनकि जीवन परियारको हार एउटा व्यक्तिको हार मात्र होइन । यो कांग्रेसको इतिहास, सामाजिक न्याय र नेतृत्व चयनका मूल्यहरूमाथि आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर पनि हो ।

कांग्रेसले अब स्पष्ट जवाफ दिनुपर्छ-हामी धन र पहुँचको प्रभाव बढ्दै गएको कांग्रेस बनाउँदै छौँ, कि विचार, संघर्ष, क्षमता र योगदानको सम्मान गर्ने लोकतान्त्रिक कांग्रेस ?

यो विनोद चौधरीप्रतिको व्यक्तिगत विरोध होइन । यो मैले विश्वास गरेको नेपाली कांग्रेसको विचार, इतिहास र भविष्यप्रतिको चिन्ता हो ।