काठमाण्डु- गोरखाको बुढीगण्डकी नदीमा आइतबार बिहान आएको आकस्मिक बाढीको सम्भावित कारण पहिरोले नदी थुनिएर एक्कासि फुट्नु रहेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ।

तर पहिरो कहाँ गएको थियो, नदी कसरी थुनियो र बाढी उत्पन्न हुनुको वास्तविक कारण के थियो भन्ने विषयमा प्राविधिक अनुसन्धान थालिएको छ।

जल तथा ऊर्जा आयोगको सचिवालयअन्तर्गत जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पछिल्लो २४ घण्टामा छिटपुट मात्र वर्षा भएको थियो।

त्यसैले तत्कालीन वर्षाका कारण बाढी आएको सम्भावना कम देखिएको छ। प्रारम्भिक सूचना र भू-उपग्रहका तस्बिरको अवलोकनका आधारमा पहिरोले बुढीगण्डकीको सहायक नदी थुनेर बनाएको अवरोध फुट्दा एक्कासि ठूलो बहाव आएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले ड्रोनसहित भूगर्भविद्को तीन सदस्यीय टोली परिचालन गरेको छ। टोलीले घटनास्थलको भौगोलिक अवस्था, सम्भावित पहिरो र नदी थुनिएको स्थानको अध्ययन गर्नेछ।

सहायक नदीबाट बाढी आएको संकेत

जलवायु तथा वातावरण विज्ञ उज्ज्वल उपाध्यायले गोरखास्थित स्थानीय तहबाट प्राप्त प्रारम्भिक जानकारीलाई उद्धृत गर्दै बुढीगण्डकीको मुख्य स्रोतभन्दा पनि यसमा मिसिने साना नदी वा खोलाबाट ठूलो बाढी आएको हुन सक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्।

बुढीगण्डकी पश्चिममा ७ हजार ८९३ मिटर अग्लो हिमालचुली र पूर्वमा ७ हजार ११८ मिटर अग्लो गणेश हिमाल–२ बीचको गहिरो खोँच हुँदै उत्तर-दक्षिण बग्ने उनले बताए। यी हिमाली क्षेत्रबाट उत्पन्न भएका हिमनदी, साना खोला र खोल्साहरू ठाडो भिरालो हुँदै बुढीगण्डकीमा मिसिन्छन्।

यस्तो भौगोलिक बनोटमा माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो खस्दा कुनै सहायक खोला थुनिन सक्ने र त्यसरी जम्मा भएको पानी अवरोध फुटेपछि एकैपटक तल्लो क्षेत्रमा बग्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। तर बुढीगण्डकीमा आइतबार आएको बाढीको हकमा कुन स्थानमा, कस्तो प्रकृतिको पहिरो गएको थियो भन्ने यकिन हुन बाँकी छ।

उपाध्यायले घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन स्थलगत अध्ययन वा स्पष्ट भू-उपग्रह तस्बिरको विश्लेषण आवश्यक रहेको बताएका छन्।

भोटेकोशी बाढीसँग भौगोलिक समानता

उपाध्यायले गत भदौ १० गते भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढी र आइतबारको बुढीगण्डकी बाढीको उद्गमस्थलबीचको आकाशीय दूरी बढीमा ७० किलोमिटर रहेको उल्लेख गरेका छन्। ४७ दिनको अन्तरालमा नजिकैका हिमाली क्षेत्रमा दुई ठूला विपद् निम्तिएको उनले बताए।

रसुवास्थित भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीको कारण हिमचट्टानसहितको पहिरो रहेको बताइएको थियो। तर बुढीगण्डकी बाढीको कारण अहिलेसम्म पुष्टि भएको छैन। दुवै घटनाको भौगोलिक निकटता र छोटो समयान्तरले हिमाली क्षेत्रमा हुने पहिरो, नदी थुनिने अवस्था र आकस्मिक बाढीको जोखिमबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको देखाउँछ।

यद्यपि, दुई घटनाको दूरी र समयान्तर मात्रैका आधारमा दुवै बाढी एउटै जलवायुजन्य कारणले आएका हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यसका लागि घटनास्थलको भूगर्भीय अवस्था, मौसमसम्बन्धी तथ्यांक, हिमनदीको अवस्था र पहिरोको प्रकृतिबारे थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

जलसतह एक्कासि बढेपछि मापन केन्द्रसमेत बगायो

बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार बुढीगण्डकी–आरुघाट बाढी मापन केन्द्रमा आइतबार बिहान ६:३० बजे जलसतह २.२८ मिटर थियो। त्यसपछि बढेर बिहान ७:५० बजे ५.०१ मिटर पुगेको थियो। उक्त केन्द्रको खतरा तह ५ मिटर हो।

बिहान ८:३० बजे जलसतह ६.२२ मिटर पुगेको थियो भने ८:४० बजे ८.४३ मिटर पुगेको थियो। त्यसलगत्तै बाढीले पुलसहित मापन केन्द्र बगाएपछि थप विवरण प्राप्त हुन सकेन।

महाशाखाले बिहान सूचना प्राप्त भएलगत्तै बुढीगण्डकी नदीको तटीय क्षेत्रदेखि बेनीघाटसम्म एसएमएसमार्फत पूर्वसूचना पठाएको जनाएको छ। दुई चरणमा करिब दुई लाख एसएमएस पठाइएको थियो। नदीको बहाव घटेको देखिए पनि जोखिम नटरेको भन्दै नदी किनार र जोखिमयुक्त बस्तीबाट सुरक्षित स्थानमा रहन आग्रह गरिएको छ।

पाँचजना बेपत्ता, बाढीको क्षति र कारणबारे अनुसन्धान

बाढीमा परी गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६, चुम्चेतस्थित उङ्गिलुङका दुई महिला र तीन पुरुष गरी पाँच जना बेपत्ता भएका छन्। बाढीले धार्चे गाउँपालिका–३, सल्लेरीस्थित निर्माणाधीन टाइम्स ऊर्जा प्रालिको संरचनासहित आसपासका सातदेखि आठवटा घर बगाएको छ। चुमनुब्री–३ न्याक्चेतबाट सिर्दिबास जोड्ने पुरानो झोलुङ्गे पुलसमेत बगाएको छ।

बाढीको कारण र क्षतिको थप विवरण संकलन गर्न सरकारी टोली परिचालित छन्। सडक सञ्चालन र बेलिब्रिज निर्माणको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न सडक विभाग तथा स्थानीय पूर्वाधार विकास विभागका महानिर्देशकसहितको टोली पनि खटाइएको छ।

जोखिम घटाउन पूर्वसूचना प्रणाली

बुढीगण्डकी क्षेत्रमा विगतका भू-उपग्रह तस्बिरमा पहिरोको निशान देखिएको भन्दै विपद्को क्षेत्रमा सक्रिय संस्था तरंग नेपालले पनि सम्भावित जोखिमबारे सचेत गराएको छ। संस्थाका अनुसार सन् २०१०, २०१५ र २०२० का तस्बिरमा चुमनुब्रीको चुम्चेतमुनि उडिलुङ क्षेत्रमा दोहोरिएको पहिरोको निशान देखिन्छ।

उक्त भिर अस्थिर भई पहिरो खसेर बुढीगण्डकी थुनिएमा पछि अवरोध फुट्दा स्यारखोला, लोक्पा, न्याक, फिलिम, जगत, आरुघाट र बेनीघाट हुँदै त्रिशूली नदीतर्फ तीव्र बाढी जान सक्ने सम्भावित परिदृश्य संस्थाले प्रस्तुत गरेको छ। तर यो सम्भावित जोखिमको आकलन हो, आइतबारको बाढीको पुष्टि भएको कारण होइन।

संस्थाले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा नदीको जलसतह मापन गर्ने उपकरण, भिरको निगरानी, साइरन र समुदायसम्म तत्काल सूचना पुर्‍याउने प्रणाली स्थापना गर्न आवश्यक रहेको जनाएको छ।

बुढीगण्डकीमा आएको बाढीको तत्कालीन सम्भावित कारण सहायक नदीमा पहिरो खस्नु, नदी थुनिनु र अवरोध फुट्नु देखिएको छ। तर पहिरोको ठ्याक्कै स्थान, त्यसको प्रकृति र बाढी उत्पन्न भएको प्रक्रिया भूगर्भविद्को स्थलगत अध्ययन तथा भू-उपग्रह तस्बिरको विस्तृत विश्लेषणपछि मात्रै पुष्टि हुने सरकारी अधिकारीले बताएका छन्।