काठमाण्डु- विश्व राजनीतिमा असाधारण मानिएको एउटा कूटनीतिक भेटको तयारी भइरहेको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ आगामी नोभेम्बर १९ मा चीनको सेन्जेनमा एउटै टेबलमा बस्दै छन्।
एसिया प्रशान्त आर्थिक सहयोग (एपेक) सम्मेलनको सन्दर्भमा हुन लागेको यो भेट तीन देशका राष्ट्रप्रमुखबीचको पहिलो औपचारिक त्रिपक्षीय वार्ता हुनेछ।
विश्वका तीन प्रमुख आणविक शक्तिका नेताहरू एकै ठाउँमा भेला हुनुलाई सामान्य कूटनीतिक घटनाका रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन।
यसले दोस्रो विश्वयुद्धपछि विकसित अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति संरचनामा देखिँदै आएको परिवर्तन, अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा, रुसको पश्चिमसँगको टकराव र नयाँ विश्व व्यवस्थाको खोजीलाई एकै ठाउँमा ल्याएको छ।
यद्यपि, यो बैठकबाट तत्काल कुनै ठूलो सम्झौता हुने अपेक्षा गरिएको छैन। अमेरिकी अधिकारीहरूले नै आणविक हतियार न्यूनीकरणका विषयमा ठोस सहमति हुने सम्भावना कम रहेको बताएका छन्। तर तीन नेताबीच प्रत्यक्ष संवाद सुरु हुनु आफैँमा रणनीतिक महत्त्वको विषय हो।
किन महत्त्वपूर्ण छ भेट ?
अमेरिका, चीन र रुसबीचको सम्बन्ध अहिले प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र अविश्वासको जटिल मिश्रणबाट गुज्रिरहेको छ।
अमेरिका अझै पनि विश्वको प्रमुख सैन्य तथा आर्थिक शक्ति हो। चीन आर्थिक, प्राविधिक र सैन्य क्षमताका आधारमा अमेरिकालाई चुनौती दिने अवस्थामा पुगेको छ। अर्कोतर्फ, रुसले युक्रेन युद्धमार्फत पश्चिमी सुरक्षा संरचनालाई चुनौती दिइरहेको छ, यसबाट उसले आफ्नो प्रभाव क्षेत्र कायम राख्न खोजिरहेको छ।
यी तीनै देशका स्वार्थ कतिपय विषयमा मिल्छन् भने कतिपयमा तीव्र रूपमा बाझिन्छन्। त्यसैले उनीहरूबीचको वार्ताले विश्व राजनीतिमा नयाँ सहकार्यको सम्भावना खोल्न सक्छ वा विद्यमान प्रतिस्पर्धालाई नयाँ दिशामा लैजान सक्छ।
यस भेटमा ट्रम्पको प्राथमिकता आणविक हतियार नियन्त्रण र इरानसँग जोडिएका विषय हुने अमेरिकी अधिकारीहरूले बताएका छन्। पुटिन भने युक्रेन युद्ध अन्त्यका लागि आफ्नो पक्षको प्रस्ताव अघि सार्न चाहन्छन्।
राष्ट्रपति सीका लागि भने अमेरिका र रुसबीचको सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्दै चीनको रणनीतिक स्वायत्तता तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

ट्रम्पको रणनीति : विश्व शान्तिको पहल कि अमेरिकी नेतृत्वको पुनःस्थापना ?
ट्रम्पको विदेश नीति परम्परागत अमेरिकी कूटनीतिभन्दा फरक शैलीमा अघि बढिरहेको छ। उनी ठूला नेतासँग प्रत्यक्ष संवाद, व्यक्तिगत सम्बन्ध र उच्चस्तरीय भेटवार्तालाई कूटनीतिक उपलब्धिको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।
यसपटक पनि विश्वका दुई आणविक शक्तिहरूसँग एउटै टेबलमा बस्ने अवसरलाई ट्रम्पले आफ्नो कूटनीतिक नेतृत्व प्रदर्शन गर्ने मञ्चका रूपमा उपयोग गर्न सक्छन्।
विशेषगरी आणविक हतियार नियन्त्रणमा चीनलाई समेत सहभागी गराउने उनको चाहना छ। अमेरिका र रुससँग विश्वका सबैभन्दा ठूला आणविक शस्त्रागार छन्। चीनसँग तुलनात्मक रूपमा कम आणविक हतियार भए पनि उसले क्षमता विस्तार गरिरहेको छ।
अमेरिका र रुसबीचको पुरानो आणविक हतियार नियन्त्रण संरचना कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा चीनलाई पनि नयाँ सम्झौतामा सहभागी गराउने अमेरिकी प्रयासलाई रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिएको छ।
तर चीनले आफ्नो आणविक क्षमता अमेरिका र रुसको तुलनामा निकै कम रहेको तर्क गर्दै समान स्तरको नियन्त्रण सम्झौतामा तत्काल सहभागी हुन रुचि देखाएको छैन। त्यसैले ट्रम्पको प्रस्ताव र सीको प्राथमिकताबीच दूरी कायम छ।
ट्रम्पका लागि अर्को चुनौती अमेरिकी आन्तरिक राजनीति पनि हो। हालैको निर्वाचनमा रिपब्लिकन पार्टीले भोगेको पराजय र घरेलु आर्थिक मुद्दाले उनको राजनीतिक अवस्थालाई प्रभावित गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा देखिने कूटनीतिक उपलब्धि उनको राजनीतिक सन्देशका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छ।
पुटिनको उद्देश्य : अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र युक्रेनमा आफ्नो स्वार्थ
रुसी राष्ट्रपति पुटिनका लागि यो भेटको महत्त्व फरक छ। युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरू गरेपछि रुस पश्चिमी प्रतिबन्ध, कूटनीतिक दबाब र सैन्य प्रतिरोधको सामना गरिरहेको छ। अमेरिका तथा युरोपेली देशहरूले रुसमाथि विभिन्न आर्थिक र राजनीतिक प्रतिबन्ध लगाएका छन्।
यस्तो अवस्थामा अमेरिकी राष्ट्रपतिसँगै चिनियाँ राष्ट्रपतिसँग एउटै टेबलमा बस्ने अवसरले पुटिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो हैसियत प्रदर्शन गर्ने मौका दिन्छ।
पुटिन युक्रेन युद्ध अन्त्यका लागि आफ्नो सर्तअनुसारको सहमति खोजिरहेका छन्। उनले युक्रेनको भूभाग र सुरक्षासम्बन्धी रुसी मागमा कुनै ठूलो परिवर्तन नहुने संकेतसमेत दिएका छन्।
तर यसपटकको त्रिपक्षीय वार्तामा युक्रेन युद्ध औपचारिक एजेन्डामा रहने सम्भावना कम देखिएको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले ट्रम्पले यस बैठकमा युक्रेन युद्धको विषय उठाउने योजना नरहेको बताएका छन्। वासिङ्टनले युक्रेन र रुससँग छुट्टै वार्ता प्रक्रिया अघि बढाइरहेको तर्क गरेको छ।
यसले पुटिनको अपेक्षा र बैठकको वास्तविक एजेन्डाबीच अन्तर देखाउँछ। यद्यपि, तीन नेताबीचको संवादले युक्रेन युद्धको भविष्यबारे अप्रत्यक्ष रूपमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ।

सीको रणनीति : चीनलाई विश्व कूटनीतिको केन्द्रमा राख्ने
यो भेट चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। चीनले पछिल्ला वर्षहरूमा आफूलाई केवल आर्थिक महाशक्तिका रूपमा होइन, अन्तर्राष्ट्रिय विवाद समाधानमा भूमिका खेल्न सक्ने विश्व शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।
अमेरिकासँग व्यापार, प्रविधि, ताइवान र सुरक्षा प्रतिस्पर्धा चलिरहेको अवस्थामा ट्रम्प र पुटिनलाई एउटै मञ्चमा स्वागत गर्नु बेइजिङका लागि कूटनीतिक उपलब्धि हो।
रुससँग चीनको रणनीतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध निकट छ। पश्चिमी प्रतिबन्धपछि रुसको ऊर्जा व्यापारमा चीनको भूमिका बढेको छ। तर चीनले अमेरिकासँगको व्यापार तथा आर्थिक सम्बन्धलाई पनि पूर्ण रूपमा जोखिममा पार्न चाहँदैन।
यसैले सीले दुई प्रतिस्पर्धी शक्तिबीच सन्तुलन कायम राख्नुपर्ने अवस्था छ। चीनका लागि आणविक हतियार नियन्त्रणको विषय पनि संवेदनशील छ। अमेरिका र रुससँगको तुलनामा आफ्नो आणविक क्षमता सानो रहेको अवस्थामा समान प्रकृतिको सम्झौतामा बाँधिनु चीनको दीर्घकालीन सुरक्षा रणनीतिसँग मेल नखान सक्छ।
त्यसैले सीले बैठकलाई चीनमाथि दबाब सिर्जना गर्ने अमेरिकी प्रयासमा सीमित हुन नदिई आफ्नो कूटनीतिक प्राथमिकता स्थापित गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्।
युक्रेन युद्ध र नयाँ ‘याल्टा’ सम्मेलनको आशंका
यो भेटलाई लिएर अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा दोस्रो विश्वयुद्धपछिको याल्टा सम्मेलनसँग तुलना हुन थालेको छ।
सन् १९४५ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन रुजवेल्ट, बेलायती प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिल र सोभियत नेता जोसेफ स्टालिनबीच याल्टामा भएको बैठकले युद्धपछिको युरोपको राजनीतिक तथा सुरक्षा संरचनालाई प्रभावित गरेको थियो।
त्यस सम्मेलनमा तत्कालीन महाशक्तिहरूले आफ्नो प्रभाव क्षेत्र र युद्धपछिको व्यवस्थाबारे महत्त्वपूर्ण निर्णय गरेका थिए। अहिले ट्रम्प, पुटिन र सीबीच हुन लागेको भेटलाई पनि केही विश्लेषकले विश्वका ठूला शक्तिले आपसी समझदारीमा साना राष्ट्रको भविष्य निर्धारण गर्न सक्ने सम्भावनासँग जोडेर हेरेका छन्।
विशेषगरी युक्रेन र ताइवानजस्ता संवेदनशील मुद्दामा सम्बन्धित देशलाई बाहिर राखेर ठूला शक्तिले कुनै समझदारी गरे त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा गम्भीर प्रश्न उठाउन सक्छ।
युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले पनि ठूला शक्तिबीच प्रभाव क्षेत्र पुनःविभाजन गर्ने किसिमको सहमति नहोस् भन्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
यद्यपि, अहिलेको विश्व सन् १९४५ को विश्वभन्दा फरक छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, संयुक्त राष्ट्रसंघ, क्षेत्रीय संगठन र राष्ट्रहरूको सार्वभौमिकतासम्बन्धी स्थापित मान्यताका कारण तीन शक्तिबीच हुने कुनै पनि सहमतिले अन्य देशको भविष्य स्वतः निर्धारण गर्न सक्दैन।
त्यसैले याल्टा सम्मेलनसँगको तुलना प्रतीकात्मक रूपमा अर्थपूर्ण भए पनि दुई घटनालाई समान मान्न मिल्दैन।

मध्यपूर्वदेखि आणविक हतियारसम्म
बैठकमा इरानको विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। मध्यपूर्वमा जारी तनाव र इरानसँग जोडिएका सुरक्षा चुनौतीले अमेरिका, चीन र रुस तीनै देशको रणनीतिक स्वार्थलाई प्रभावित गर्छन्।
अमेरिकाले इरानसम्बन्धी विषयमा चीन र रुससँग संवाद गर्न चाहेको छ। तर इरानसँग यी दुई देशको सम्बन्ध र अमेरिकी नीतिप्रतिको दृष्टिकोण फरक छ।
अर्कोतर्फ, आणविक हतियारको नियन्त्रण विश्व सुरक्षाको दीर्घकालीन मुद्दा हो। अमेरिका र रुसबीचको अन्तिम प्रमुख आणविक हतियार नियन्त्रण सम्झौता ‘न्यु स्टार्ट’ सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा समाप्त भएको छ।
नयाँ सम्झौताका लागि चीनलाई समेत सहभागी गराउने अमेरिकी चाहना र त्यसप्रति चीनको अनिच्छाले वार्तालाई जटिल बनाएको छ। यसका अतिरिक्त कृत्रिम बौद्धिकता, अत्याधुनिक प्रविधि र सैन्य प्रतिस्पर्धाका विषय पनि तीन शक्तिबीचको सम्बन्धका महत्त्वपूर्ण आयाम हुन्। यद्यपि, यी सबै विषय औपचारिक त्रिपक्षीय बैठकको एजेन्डामा रहने निश्चित भइसकेको छैन।
विश्व व्यवस्थामा के परिवर्तन आउला ?
अहिलेको विश्व राजनीतिमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ-के विश्व फेरि दुई वा तीन ठूला शक्तिको प्रभाव क्षेत्रमा विभाजित हुँदै छ ?
शीतयुद्धपछि अमेरिकाको नेतृत्वमा विकसित एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई चीनको उदय र रुसको आक्रामक विदेश नीतिले चुनौती दिँदै आएका छन्।
ब्रिक्स, सांघाई सहयोग संगठन र अन्य क्षेत्रीय संरचनामार्फत गैरपश्चिमा देशहरूले आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न खोजिरहेका छन्। अर्कोतर्फ, अमेरिका आफ्ना परम्परागत सहयोगी र साझेदारसँगको सम्बन्ध कायम राख्दै चीन र रुसको प्रभाव सीमित गर्न चाहन्छ।
यस्तो अवस्थामा तीन नेताबीचको भेटले बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको बहसलाई थप बल दिन सक्छ। तर तीन देशबीचको भेट हुँदैमा उनीहरूबीच रणनीतिक गठबन्धन बनेको अर्थ लाग्दैन।
अमेरिकाको चीनसँगको आर्थिक तथा प्रविधिगत प्रतिस्पर्धा, रुससँगको सुरक्षा टकराव र चीन–रुस असमान आर्थिक सम्बन्धले उनीहरूलाई एउटै रणनीतिक मोर्चामा उभिन सहज बनाउँदैन।
त्यसैले यो बैठकलाई नयाँ विश्व व्यवस्था निर्माणको अन्तिम सहमति भन्दा पनि तीन महाशक्तिले एकअर्काको प्राथमिकता र सीमारेखा बुझ्ने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
साना राष्ट्रका लागि के सन्देश ?
यस भेटको प्रभाव अमेरिका, चीन र रुसमा मात्र सीमित रहने छैन। विश्वका साना तथा मध्यम शक्तिराष्ट्रले पनि यसबाट आउने संकेतलाई नजिकबाट नियाल्नेछन्।
विशेषगरी युक्रेन, ताइवान, पूर्वी युरोप र एसिया प्रशान्त क्षेत्रका देशका लागि यो बैठकको राजनीतिक अर्थ महत्त्वपूर्ण हुनेछ। महाशक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा चर्किँदा साना देशमाथि आफ्नो पक्ष रोज्नुपर्ने दबाब बढ्न सक्छ। तर ठूला शक्तिबीच संवाद र सहकार्य बढ्दा क्षेत्रीय तनाव कम हुने सम्भावना पनि रहन्छ।
नेपालजस्ता भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि पनि बदलिँदो शक्ति सन्तुलन महत्त्वपूर्ण छ। भारत र चीनबीच अवस्थित नेपालले अमेरिका, चीन र अन्य शक्तिसँगको सम्बन्ध सञ्चालन गर्दा आफ्नो राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र रणनीतिक स्वायत्ततालाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने हुन्छ।
ठूला शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, उनीहरूबीच हुने सहमतिले पनि साना राष्ट्रको आर्थिक, सुरक्षा र कूटनीतिक वातावरण प्रभावित गर्न सक्छ।
भेट ऐतिहासिक, तर उपलब्धि अनिश्चित
ट्रम्प, पुटिन र सीबीचको भेटलाई तत्काल विश्व राजनीतिमा ठूलो परिवर्तन ल्याउने घटनाका रूपमा निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। तीन नेताका प्राथमिकता फरक छन्।
ट्रम्प आणविक हतियार नियन्त्रण र अमेरिकी नेतृत्वको प्रभाव प्रदर्शन गर्न चाहन्छन्। पुटिन रुसको अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत तथा युक्रेनसम्बन्धी स्वार्थलाई अघि बढाउन चाहन्छन्। सी भने चीनको रणनीतिक स्वायत्तता र विश्वव्यापी प्रभाव विस्तारलाई प्राथमिकता दिन्छन्।
यी फरक स्वार्थबीच साझा सहमति खोज्नु सहज छैन। तर प्रत्यक्ष संवादले तनाव व्यवस्थापन र भविष्यका वार्ताका लागि आधार तयार पार्न सक्छ। यस बैठकको वास्तविक महत्त्व कुनै संयुक्त वक्तव्य वा सामूहिक तस्बिरमा मात्र होइन, त्यसपछि तीन देशले अपनाउने नीति र व्यवहारमा देखिनेछ।
विश्वले अहिले खोजिरहेको प्रश्न पनि यही हो-यी तीन महाशक्ति मिलेर अन्तर्राष्ट्रिय तनाव घटाउने बाटो खोल्छन् कि आफ्नो प्रभाव क्षेत्र सुरक्षित राख्न नयाँ शक्ति प्रतिस्पर्धाको अध्याय सुरू गर्छन्?


प्रतिक्रिया