काठमाण्डु – घटस्थापनासँगै मिथिला भक्तिको रङमा रङ्गिन्छ। बिहानैदेखि देवीका मन्दिरमा घण्टी बज्न थाल्छन्, भजन–कीर्तन गुञ्जिन्छन् र श्रद्धालुको चहलपहल बढ्छ। घरघरमा जमरा राखिन्छ, दुर्गाको आराधना गरिन्छ, नवरात्रका नौ दिन मिथिलाको धार्मिक जीवन देवीमय बन्छ।

मिथिलामा दसैँ केवल एउटा पर्व होइन, यो यहाँको धार्मिक आस्था, लोकविश्वास र सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको उत्सव हो।

जनकपुरधामदेखि महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा हुँदै सप्तरीसम्मका देवीस्थलमा नवरात्रका अवसरमा विशेष पूजा–आराधना हुन्छ।

जनकपुरधामका राजदेवी, बौधीमाई र पिडरियामाईदेखि सप्तरीका छिन्नमस्ता, कङ्कालिनी, राजदेवी र डाक्नेश्वरीसम्मका शक्तिस्थलमा घटस्थापनादेखि नै भक्तजनको आवागमन बढ्छ।

मिथिलाको शक्ति उपासनाको परम्परा निकै पुरानो मानिन्छ। माता जानकीको जन्मभूमि र राजा जनकको तपोभूमिका रूपमा परिचित यस भूभागमा देवीपूजाको आफ्नै विशिष्ट सांस्कृतिक स्वरूप छ। दुर्गा, काली, भगवती तथा विभिन्न स्थानीय देवीका स्वरूपको पूजा गर्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चलिआएको छ।

राजदेवी : जनकपुरको आस्थाको केन्द्र

जनकपुरधामको राजदेवी मन्दिर मिथिलाको शक्ति आराधनाको प्रमुख केन्द्रमध्ये एक हो। स्थानीय धार्मिक परम्परामा राजदेवीलाई मिथिलाका जनकवंशी राजाहरूकी कुलदेवीका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने मान्यता छ। दसैँका बेला यहाँ विशेष चहलपहल हुन्छ र महाअष्टमी, महानवमी तथा विजयादशमीका दिन श्रद्धालुको उल्लेख्य भीड लाग्छ।

जनकपुरधामको धार्मिक पहिचान प्रायः जानकी मन्दिर र रामायण परम्परासँग जोडिन्छ। तर त्यसै धार्मिक भूगोलभित्र शक्ति आराधनाको पनि बलियो परम्परा छ। राजदेवी मन्दिर त्यसैको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र हो।

नवरात्र सुरु भएसँगै मन्दिर परिसरमा विशेष तयारी हुन्छ। श्रद्धालुहरू दर्शन तथा पूजा गर्न पुग्छन्। अष्टमीका दिन यहाँ हुने विशेष पूजाले दसैँको धार्मिक वातावरणलाई थप गहिरो बनाउँछ।

जनकपुरधामका राजदेवीसँगै बौधीमाई, पिडरियामाईलगायतका देवीस्थल पनि दसैँका बेला विशेष रूपमा सजाइन्छन्। चोक–चोकमा दुर्गाका प्रतिमा स्थापना गरिन्छन् र साँझपख भजन, आरती तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमले सहरलाई उत्सवमय बनाउँछन्।

छिन्नमस्ता : प्रसिद्ध शक्तिस्थल

जनकपुरबाट पूर्वतर्फ बढ्दै जाँदा मिथिलाको शक्ति परम्पराले अर्को महत्वपूर्ण रूप लिन्छ-सप्तरीको सखडा छिन्नमस्ता भगवती।

राजविराजबाट करिब १० किलोमिटर दक्षिणमा रहेको छिन्नमस्ता भगवती मन्दिर नेपालकै चर्चित धार्मिकस्थलमध्ये एक हो। ठूलो पोखरीको उत्तरी डिलमा अवस्थित यो मन्दिरमा नवरात्रका बेला नेपालका विभिन्न भागका साथै भारतको सीमावर्ती क्षेत्रबाट समेत श्रद्धालु आउने गर्छन्।

मन्दिरभित्र छिन्नमस्तासहित भैरवी, चामुण्डा, दक्षिणकाली र महिषमर्दिनीलगायतका देवीस्वरूपका मूर्ति छन्। स्थानीय धार्मिक परम्परामा यी देवीहरूलाई पञ्चभगिनीका रूपमा समेत चिनिन्छ। छिन्नमस्ता भगवतीसँग अनेकौँ धार्मिक किंवदन्ती र जनविश्वास जोडिएका छन्।

बडादसैँमा यहाँ विशेष पूजा हुन्छ। भाकल पूरा भएपछि भक्तजनले विभिन्न प्रसाद तथा बलि चढाउने परम्परा रहेको मन्दिरका पुजारीहरूको भनाइ छ। यसले छिन्नमस्तालाई केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई मिथिला र सीमापारिको साझा आस्थाको केन्द्र बनाएको छ।

कङ्कालिनी : पुस्तौँदेखिको आस्था

सप्तरीकै कङ्कालिनी भगवती अर्को महत्वपूर्ण शक्तिस्थल हो। स्थानीय जनश्रुतिअनुसार यसको इतिहास करिब साढे तीन सय वर्ष पुरानो मानिन्छ। देवीको मूर्ति फेला परेको र त्यसपछि मन्दिर स्थापना गरिएको भन्ने किंवदन्ती यहाँ प्रचलित छ।

महानवमीका दिन यहाँ विशेष पूजा तथा बलिको परम्परा रहेको बताइन्छ। दसैँबाहेक अन्य समयमा पनि नियमित पूजाआजा हुने यो मन्दिर नवरात्रमा भने विशेष रूपमा भक्तजनको आकर्षणको केन्द्र बन्छ।

सोनामाई : लोकविश्वास र शक्तिआस्थाको संगम

महोत्तरीको औरही नगरपालिका–७, भोइलस्थित सोनासति महारानीको मन्दिर सोनामाई मन्दिरका रूपमा प्रसिद्ध छ। स्थानीय रूपमा यसलाई मिथिला क्षेत्रकै महत्वपूर्ण भगवती मन्दिर तथा शक्तिस्थलका रूपमा लिइन्छ।

स्थानीय जनश्रुतिअनुसार सोनामाई शक्तिपीठको इतिहास करिब पाँच सय वर्ष पुरानो मानिन्छ। घटस्थापनाका दिन कलश स्थापना गरेर नवरात्र पूजा सुरु गरिन्छ। सप्तमीमा फूलपाती भित्र्याउने तथा अष्टमी र नवमीमा विशेष पूजा र बलिको परम्परा रहेको छ।

सोनामाईको अर्को विशिष्ट पक्ष यहाँ लाग्ने ‘भूत मेला’ हो। स्थानीय विश्वासमा विभिन्न समस्या तथा रोगबाट पीडित व्यक्तिहरू देवीको दर्शनपछि निको हुने जनविश्वास छ। दसैँका बेला नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै भारतको सीतामढी, मधुवनी र पटना क्षेत्रबाट समेत श्रद्धालु आउने गरेको मन्दिरका पुजारीहरू बताउँछन्।

यसरी सोनामाईमा धर्म, लोकविश्वास र सामाजिक परम्परा एकै ठाउँमा मिसिएका छन्।

शक्तिस्थलमा सीमापारिको आस्था

मिथिलाको धार्मिक भूगोल राजनीतिक सीमाले मात्र बाँधिएको छैन। नेपाल–भारत सीमा दुवैतर्फ एउटै भाषा, संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध र धार्मिक परम्परा फैलिएको छ। त्यसैले मिथिलाका शक्तिस्थलमा नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै भारतको बिहारबाट समेत श्रद्धालु आउने गर्छन्।

सप्तरीका शक्तिपीठहरूमा नेपाल तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट श्रद्धालु पुग्ने गरेको र सोनामाईमा समेत भारतका सीमावर्ती जिल्लाबाट ठूलो संख्यामा भक्तजन आउने गरेको स्थानीय विवरणले देखाउँछ।

धार्मिक यात्राले यसरी दुई देशबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि निरन्तरता दिइरहेको छ।

पर्व मात्र होइन, सांस्कृतिक स्मृति पनि

मिथिलाको दसैँलाई केवल पूजा र दर्शनको दृष्टिले हेर्दा यसको एउटा महत्वपूर्ण पाटो छुट्छ। यहाँको शक्ति आराधनासँग लोकगीत, लोकसङ्गीत, मेला, पण्डाल, सामूहिक पूजा र स्थानीय सामाजिक सम्बन्धसमेत जोडिएका छन्।

घटस्थापनादेखि नै गाउँ–सहरमा चहलपहल बढ्छ। साँझपख मन्दिर तथा पूजा स्थलमा भजन गुञ्जिन्छ। युवाहरू पूजा व्यवस्थापनमा सक्रिय हुन्छन्।

महिलाहरू पूजा सामग्रीको तयारीदेखि धार्मिक अनुष्ठानसम्म सहभागी हुन्छन्। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्मका लागि दसैँ सामुदायिक भेटघाट र सांस्कृतिक सहभागिताको अवसर बन्छ।

जनकपुरधाममा दसैँका बेला राजदेवी, बौधीमाई, पिडरियामाईलगायतका शक्तिस्थल सजाइन्छन् भने विभिन्न चोकमा दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गरेर पूजा तथा सांस्कृतिक गतिविधि गरिन्छ।

आस्थासँगै धार्मिक पर्यटनको सम्भावना

मिथिलाका शक्तिस्थल धार्मिक आस्थाका केन्द्र मात्र होइनन्, धार्मिक पर्यटनका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेका छन्। जनकपुरधामको धार्मिक–सांस्कृतिक सञ्जाललाई सप्तरीका छिन्नमस्ता, कङ्कालिनी र राजदेवीजस्ता शक्तिस्थलसँग जोड्न सकिन्छ। मधेश प्रदेशका धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई एउटै पर्यटन सञ्जालमा जोड्ने सम्भावनाबारे पनि चर्चा हुँदै आएको छ।

यस्ता स्थलको संरक्षण, ऐतिहासिक अभिलेखीकरण, पूर्वाधार विकास, सरसफाइ तथा व्यवस्थित धार्मिक पर्यटनमा ध्यान दिन सके मिथिलाको शक्ति परम्पराले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटनमा थप पहिचान बनाउन सक्छ।

मिथिलाका शक्तिस्थलको वास्तविक शक्ति केवल तिनका मन्दिर र मूर्तिमा छैन। त्यो शक्ति पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्थामा छ। लोककथा, जनश्रुति, पूजा विधि र पर्वसँगै बाँचिरहेको सांस्कृतिक स्मृतिमा छ।

घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म मिथिला यही आस्थाको लयमा बाँधिन्छ। कतै घण्टी बज्छ, कतै शङ्ख गुञ्जिन्छ, कतै देवीको आरती हुन्छ। कतै भक्तजन भाकल बोकेर पुग्छन्, कतै परिवारको सुख-शान्तिको कामना गरिन्छ। त्यसैले मिथिलाको दसैँ केवल मनाइँदैन-यो भक्तिभाव, लोकविश्वास र सांस्कृतिक स्मृतिसँगै बाँचिन्छ।