विचार

नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रियताको बहस

नेपाली जनतामा यतिवेला राष्ट्रियताको भावना अभूतपूर्व रूपमा जागृत भएको छ, जीवन–मरणको सवाल बनेर आएको छ । नेपाल मात्र होइन, संसारमै राष्ट्र र राष्ट्रियता यस्ता मर्मस्पर्सी भावना हुन्, जसका कारण ठुल्ठूला संघर्ष र लडाइँ भएका छन् । राष्ट्रियताको भावनाले सिद्धान्तका सीमा नाघेका प्रशस्तै उदाहरण छन् । नेपाली जनता यतिवेला यही राष्ट्रियताको लडाइँमा होमिएका छन् ।

Dish Home

नेपालको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहको ‘दिव्योपदेश’भन्दा अगाडि राष्ट्रवादसम्बन्धी अवधारणा रहेको कुनै इतिहास भेटिँदैन । पृथ्वीनारायणले ‘राष्ट्रवाद’ शब्दको प्रयोग नगरे पनि ‘दिव्योपदेश’मार्फत उनले विदेशीवस्तुको उपभोग र आयातलाई निरुत्साहित गर्ने मात्र होइन, यसलाई प्रतिबन्धसमेत लगाएर संरक्षणवादी नीति–निर्माण गरेका थिए । मल्लकालमा मल्लराजाहरूको औषधोपचारका नाममा छिरेर नेपालमा (विशेषतः काठमाडौं उपत्यकामा) क्रिस्चियन धर्म प्रचार गर्ने केपुचिन पादरीलाई यिनले देश निकाला गरेका थिए भन्ने उल्लेख इतिहासमा पाइन्छ । यहाँ स्मरणीय के पनि छ भने क्रिस्चियन मिसनरीहरूलाई देशनिकाला गरेका कारण भारतको सीमावर्ती गाउँ–सहरबाट तिनीहरूले नेपालको राज्यसत्ता कमजोर पार्न विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गरेका र पछि राणा शासनको समयमा नेपालभित्र पुनः छिरेर यो क्रमलाई अझ अघि बढाएका थिए भन्ने पनि प्रशस्तै दृष्टान्त पाइन्छन् ।
नेपालको राष्ट्रियताका सम्बन्धमा दुई फरक धारणा विकसित भएको पाइन्छ । पहिलो, जनजाति केन्द्रित राष्ट्रियता तथा दोस्रो उपनिवेशवाद–साम्राज्यवादविरोधी राष्ट्रिय स्वाधीनता र सम्प्रभुताको राष्ट्रियता । नेपालका जनजाति अधिकारकर्मीले नेपाल एकीकरणयताको २४० वर्षमा शासकले गैरहिन्दूलाई हिन्दूकरण गर्न राष्ट्रवादको अस्त्र प्रयोग गरेको भन्दै गैरहिन्दू जनजातिको धर्म–संस्कृति र जातीय विकासका निम्ति हिन्दू राष्ट्रवाद तगारो बनेको भन्ने जस्ता गुनासा रहेकोमा ०७२ सालको संविधानले सो समस्यालाई सम्बोधन गरिसकेको मान्न सकिन्छ ।
खासगरी, राष्ट्रियताको भावना, राष्ट्रिय स्वाधीनतासँग सम्बन्धित रहेको छ । संसारमा राष्ट्रियता र राष्ट्रिय स्वाधीनताका निम्ति ठुल्ठूला आन्दोलन, संघर्ष र युद्ध भएका छन् । दोस्रो विश्वयुद्धअघिसम्म संसारका अधिकांश मुलुक पराधीन वा उपनिवेश थिए । दोस्रो विश्वयुद्धमा तत्कालीन समाजवादी शिविरको नेतृत्वकर्ता सोभियत संघको अगुवाइको गठबन्धनले जापान–जर्मन गठबन्धनलाई परास्त गरेपछि संसारका कैयौँ मुलुकले एकैपटक मुक्तिको सास फेर्न पाएका थिए । त्यसपछिको केही वर्षमा ब्रिटिस उपनिवेशवाद पनि परास्त बन्ने र थप मुलुक स्वतन्त्र बन्ने क्रम चल्यो । यिनै सेरोफेरोमा चीनमा जापानी र भारतमा ब्रिटिस उपनिवेशवाद पनि परास्त भई ती मुलुक स्वतन्त्र भएका थिए ।
ब्रिटिस साम्राज्यवादले नेपाललाई पनि आफ्नो उपनिवेश बनाउन कोसिस नगरेको होइन, तर सफल हुन सकेन । वीर नेपाली पुर्खाका कारण नेपाल पराधीन हुन नपरे पनि सत्तास्वार्थका कारण राणाहरूले तिनै ब्रिटिस उपनिवेशवादीको पाउ परेका कारण नेपाल अर्धउपनिवेश बन्न पुग्यो । भारत स्वतन्त्र भइसकेपछि ब्रिटिस उपनिवेशको उत्तराधिकारी बनेर भारतले नेपालमाथि हस्तक्षेपकारी गतिविधि सुरु गरी हालसम्म जारी राखेको छ । आफू स्वतन्त्र भइसकेपछि भारतले पाकिस्तानलाई विभाजित गराएको मात्र होइन, स्वतन्त्र पहाडी राज्य सिक्किमलाई आफूमा बिलयसमेत गराएको छ । उसले भुटानलाई अधीनस्थ बनाइराखेको छ । भारतले नेपालमाथि आफ्नो विस्तारवादी र हैकमवादी प्रवृत्ति बढाउँदै लगेको छ ।
नेपालको सन्दर्भमा विगतमा ब्रिटिस उपनिवेशवादबाट मुलुकको स्वाधीनता जोगाउनु राष्ट्रवाद थियो भने ब्रिटिस उपनिवेशवादको पतनपश्चात् भारतीय विस्तारवादबाट नेपालको भूगोलको रक्षा गर्नु, भारतीय हैकमवादसमेत अमेरिकीलगायत साम्राज्यवादी शक्तिबाट आफ्नो स्वाधीनता र स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउनु नै नेपालको राष्ट्रियताको मुख्य सवालका रूपमा रहेको छ, यतिवेला ।
राष्ट्रवाद वा राष्ट्रियता पुँजीवादको प्राण हो भने अन्तर्राष्ट्रियतावाद समाजवाद, साम्यवादको । अर्थात् राष्ट्रवाद पुँजीवादी सिद्धान्तसँग सम्बन्धित छ भने अन्तर्राष्ट्रियतावाद कम्युनिस्ट सिद्धान्तअनुकूल छ । प्रश्न उठ्छ, त्यसो भए नेपालका कम्युनिष्ट किन यतिविधि राष्ट्रियतावादी ? माओवादी केन्द्रनिकट एकजना वामपन्थी लेखकले ‘म कम्युनिस्ट हुँ, राज्य विखण्डन भए हुन्छ, मलाई केही फरक पर्दैन, फलानोको माग पूरा हुनुपर्छ’ भन्नुभयो भनेर कुनै कार्यक्रममा बोलेको खबर छापिएको थियो । वास्तवमा उहाँको विचार गलत हो । कम्युनिस्ट सिद्धान्तको कखरा मात्रै पढेकाहरूले पनि कुझ्ने कुरा के हो भने वर्ग र राज्य जुम्ल्याहा दाजुभाइ हुन्, यिनीहरू सँगै जन्मे र सँगै मर्छन् । अवर्गीय आदिम साम्यवादपछि वर्गीय दासयुग प्रादुर्भाव भयो र राज्य पनि सँगै जन्मियो । पूरै दासयुग र सामन्तवादी युगभरि नै वर्ग र राज्य दुवै सँगसँगै रहे । पुँजीवादभरि पनि यी दुवै तत्व सँगसँगै जानेवाला छन् भन्ने पनि स्वयंसिद्ध तथ्य छ, माक्र्सवादले पनि यही भनेको हो । संसारमा मान्छेद्वारा मान्छेमाथि गरिने शोषणको उच्च चरण पुँजीवादको अन्त्यसँगै यी दुवै तत्व पनि क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छन् । समाजवादमा श्रमजीवी वर्ग र उसकै राज्यसत्ता कायम हुन्छ । तर, यो व्यवस्थाले ती तत्वलाई निष्प्रभावी बनाउँदै लैजान्छ । र, मानव समाजको उद्विकासको क्रम अर्थात् समाजवादबाट साम्यवादमा पदार्पण गर्ने चरणमा प्रवेश गर्दा राज्य, वर्ग, दण्ड, व्यभिचार सबै चिज नष्ट हुन्छन् र समाज स्वचालित ढंगले अघि बढ्छ ।
कम्युनिस्टहरू नेपालका मात्र होइनन्, संसारभरि नै देशभक्त हुन्छन् । वर्गीय व्यवस्था रहेसम्म राज्य कायमै रहने भएकाले कुनै पनि देशका कम्युनिस्टले आफ्नो मुलुकलाई राज्यविहीनताको अवस्थामा लैजान खोज्नु भनेको उपनिवेश बन्न खोज्नु जस्तो मात्र हुनेछैन, अर्काको दासत्व स्विकार्नु नै हुनेछ र आँखाअगाडि आमाको चीरहरण गर्न दिएसरह हुनेछ । त्यसैले कम्युनिस्टहरूका निम्ति देशभक्ति र राष्ट्रियता आमाजत्तिकै प्यारो हुन्छ । त्यसैले, नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा देशभक्ति र राष्ट्रियताको अर्काे नाम नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन नै हो, यसलाई संरक्षण गरेर मात्र नेपालमा समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्न सकिन्छ, समाजवाद स्थापना गर्न सकिन्छ । देसै नरहे कहाँ समाजवाद स्थापना गर्ने ?
(पोखरेल मानवशास्त्रका अध्येता हुन्)

नयाँ पत्रिकाबाट साभार

Comments

comments

Now Get KathmanduPati App on your mobiles.

Android AppiOS App
ad

धेरै पढिएको समाचार

Vianet
Civil
Shivam Cement
Yeti Airlines
Kumari Bank
Shikhar Insurance
Muktinath Development Bank
Nepal Vidhyapith

Now get KathmanduPati App on your mobiles.

Android AppiOS App
Scroll to Top