ब्रेकिंग न्युज विचार

बीआरआई र इन्डो प्यासिफिक रणनीतिले दक्षिण एसियाली मुलुकमा यसरी हुंदैछ ध्रुविकरण

-पुर्ण सिलवाल

छिमेकी मुलुक भारतमा भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले केही दशकयता ‘हिन्दुत्व’ मा आधारित धार्मिक, राजनीतिक विचारलाई तीव्रताका साथ प्रवद्र्धन गर्दै आएको छ । विगत पाँच वर्षमा चारपटक नेपाल भ्रमण गरेका भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले पशुपतिनाथ, जानकी मन्दिर र मुक्तिनाथजस्ता शक्तिपीठमा भव्य पूजापाठ गर्नुभयो । त्यसले प्रचार पनि राम्रै पायो । ‘हिन्दुत्व’ मा आधारित राष्ट्रवादमा टेकेर उहाँकोे नेतृत्वमा लोकसभा निर्वाचन लडेको भाजपालाई दोस्रो पाँचवर्षे शासनका लागि भारतीय जनताले ३०३ सिटसहितको बहुमत र उसकै नेतृत्वको नेसनल डेमोक्रेटिक एलायन्स (एनडीए) लाई ३५३ सिट दिएर विशाल भारतको सत्तामा विराजमान गराएको छ । विक्रम संवत् २०४० को दशकदेखि भाजपाले ‘हिन्दुत्व’ लाई पार्टीको विचारका रूपमा अङ्गीकार गर्दै आएको छ । हिन्दुत्व विचारमार्फत सत्तारोहण गर्दैगर्दा मोदीको पुनः आगमनले नेपाल नीतिमा निरन्तरता वा परिवर्तन के होला नेपालीमा कौतूहल छाएको छ ।

भारतीय निर्वाचनको परिणामबाट उत्साहित भएर नेपालका केही राजनीतिक दल, हिन्दु धर्मवादी केही सङ्घ–संस्था र राजावादीले नेपाललाई हिन्दुराष्ट्र घोषणा गर्नुपर्ने माग राख्न थालेका छन् । भारतमा हिन्दुत्वको प्रभाव उचाइमा पुगेको र नेपालमा धर्मनिरपेक्षताले केही वर्षयता संस्थागत रूप धारण गरेको छ । ऐतिहासिक रूपमा नै नेपाल र भारत अहिले दुई ममहत्वपुर्ण समानतामा उभिएको छ । ती हुन्– सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षता । सैद्धान्तिक रूपमा हेर्दा दुई देशबीचको सम्बन्ध अझ घनिष्ट बन्नुपर्ने हो । दुवै देशका सत्तारूढ दलको वैचारिक आधार एउटै छैन ।

भारतमा हिन्दुत्व विचारले बढ्दो जनसमर्थन हासिल गर्दै आएको परिप्रेक्ष्यमा हिन्दुत्व भनेको के हो ? यसको हिन्दुराष्ट्रसँग के साइनो छ ? अब मोदीको आगमनको नेपालको धर्मसंस्कृति र राजनीतिमा के कस्तो प्रभाव पार्न सक्ला ? छोटो आँकलन गर्नु सान्दर्भिक होला । संस्कृत शब्द ‘हिन्दुत्व’को अर्थ एक सच्चा हिन्दु व्यक्तिमा हुनुपर्ने सबै गुण वा लक्षण वा विशेषताको सङ्ग्रह हो । हिन्दुत्वको अर्थअन्तर्गत त्यस्तो कुनै लक्षण छैन, जुन एक हिन्दुमा अपेक्षित नहोस् । हिन्दुत्व भनेको जीवन पद्धति वा मनस्थिति हो, जुन संस्कृति, धार्मिक विशिष्ट भावना र प्रणालीबाट प्रभावित हुन्छ । इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिकाले हिन्दुत्व यस्तो एउटा विचार हो, जसले भारतीय संस्कृतिलाई हिन्दु मूल्य–मान्यतासँग जोड्छ भनी परिभाषित गरेको छ । भाजपाको दाबीअनुसार हिन्दुत्वले साँस्कृतिक राष्ट्रवादको प्रतिनिधित्व गर्छ ।
हिन्दुत्व भारतीय राष्ट्रियताको अवधारणा हो न कि धार्मिक वा धर्मतन्त्रको अवधारणा । त्यसैले भारतमा हिन्दुत्वको विचार अगाडि बढे पनि हिन्दुराष्ट्रनिर्माणको विचार भने अगाडि बढेको देखिँदैन । मोदीको आगमन (मोदी २.०) ले पनि भारतलाई हिन्दुराष्ट्र घोषणा गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छैन । त्यसको ठीक विपरीत नेपालका हिन्दुराष्ट्र पक्षधर राजनीतिक दल तथा सङ्घ–सङ्गठनले ‘हिन्दुत्व’लाई पार्टीको विचारका रूपमा अङ्गीकार गर्ने आँट नगरे पनि देशलाई हिन्दुराष्ट्र घोषणा गर्नुपर्ने माग अगाडि सारेका छन् ।

हिन्दु धर्मले मानवलाई मोक्षतर्फ प्रेरित गर्छ । हिन्दुत्वले राजनीतिक शक्ति प्राप्त गर्न दिशा दिन्छ । हिन्दुत्व भनेको साम्यवाद वा समाजवादजस्तै एउटा दर्शन हो । भारतमा भाजपाले हिन्दुत्वलाई आफ्नो दर्शन मान्दै आएको छ भने नेपालमा सत्तारूढ दल नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले माक्र्सवादी समाजवाद र नेपाली काँग्रेसले प्रजातान्त्रिक समाजवादलाई दर्शनका रूपमा अङ्गीकार गर्दै आएका छन् तर भारत र नेपालका यी राजनीतिक दल राज्यले संविधानमा संस्थागत गरेको लोकतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताको फराकिलो संरचना र सीमाभित्र स्वतन्त्र रूपमा आफ्ना दर्शन लिएर जनतामाझ स्थापित हुन प्रयत्नशील छन् । अहिले भारतमा हिन्दुत्व दर्शन र यसको सर्वोच्चतामार्फत सुरक्षा र समृद्धि हासिल गरी भारतको छवि अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ भनी दाबी गर्ने दल र गठबन्धनलाई त्यहाँका जनताले अनुमोदन गरेका छन् ।

भारतको भन्दा नेपालको धार्मिक सांस्कृतिक पृष्ठभूमि फरक छ । नेपाल लामो समयसम्म विश्वको एकमात्र हिन्दुराष्ट्रका रूपमा परिचित राष्ट्र हो । राजसंस्था त्यसको संरक्षकका रूपमा थियो । नेपालको अर्को महत्वपुर्ण पहिचान गौतमबुद्धको जन्मभूमि हो । भारत कहिल्यै हिन्दुराष्ट्र भएको छैन । स्वतन्त्र भारतको पहिचान भनेकै लोकतन्त्र र धर्मनिरपेक्षता हो । नेपालमा राजसंस्थाको अन्त्य भएपछि नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ ले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य भनी पहिलोपटक घोषणा ग¥यो ।

त्यसैको निरन्तरतास्वरूप जनताद्वारा निर्मित नेपालको संविधानले पनि नेपाललाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्ष राज्य भनी नयाँ पहिचान दिएको छ । नेपालको संविधान जारी हुँदाको अवस्थामा नयाँ संविधानप्रति मोदी सरकारको असन्तुष्टि थियो । नेपाली नेताहरूलाई चेतावनीको ढाँचामा त्यो असन्तुष्टि राख्ने तत्कालीन भारतीय विदेश सचिव मोदी २.० को सरकारमा विदेशमन्त्री छन् । तसर्थ, अब मोदी २.० को नेपाल नीति कस्तो रहला नेपालीमा कौतूहल स्वाभाविक छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिका इशाई राष्ट्र होइन, धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो तर त्यहाँको राष्ट्रपतिले शपथ लिँदा बाइबल छोएर शपथ लिने परम्परा छ । पश्चिमा धर्मनिरपेक्ष इशाई देशहरूले सरकारी लगानीमा राजदूतावासको साँस्कृतिक सहचारी र अरू माध्यमबाट नेपाललगायत विभिन्न देशमा इशाई धर्म प्रचार–प्रसार गर्छन् । संसारमा धेरै इस्लामिक राष्ट्र छन्, जहाँ राष्ट्रले नै इस्लामलाई आफ्नो औपचारिक धर्मका रूपमा अँगालेका छन् । त्यहाँ इस्लामिक कानुन लागू गरिएको हुन्छ । जनता इस्लामिक कानुनको संरचनाभित्र व्यवहार गर्छन् ।

त्यस्तै, हिन्दुराष्ट्र भन्नाले राष्ट्रले औपचारिक रूपमा हिन्दु धर्मलाई अँगालेको, राजनीति र राजकाज सञ्चालनमा हिन्दु धर्मको वर्चश्व रहेको हुन्छ भनेर बुझिन्छ । तर, त्यो अभ्यास नेपालमा थिएन । राष्ट्रले एउटा खास धर्म अपनाउने कि नअपनाउनेभन्दा पनि राष्ट्रिय हितको दृष्टिले हेर्दा नेपालले आफ्नो धर्म, संस्कृति, कला, मठमन्दिर, भाषा, भेषभूषा र रहनसहनजस्ता नेपाली जीवन पद्धतिको जगेर्ना र प्रवद्र्धन गर्न सकेको छ कि छैन ? यस विषयले बढी महत्व राख्छ ।
नेपालमा हिन्दुराष्ट्रको माग गर्ने राजनीतिक दलले हिन्दुत्वलाई पार्टीको विचारका रूपमा अङ्गीकार गरेको पाइँदैन ।

एउटा राजनीतिक दल वा सङ्गठनले हिन्दु संस्कृति र मूल्य–मान्यतालाई जीवन पद्धतिका रूपमा जबसम्म अङ्गीकार गर्र्दैन, धर्मलाई उपयोग मात्र गर्ने राजनीतिले नेपाललाई हिन्दुराष्ट्रका रूपमा पुनःस्थापना गर्न सकिँदैन । त्यसो भए के भारतको हिन्दुत्ववादी दलले नेपालमा हिन्दुराष्ट्र पुनःस्थापना गर्न सक्छ ? राजनीतिक धर्म र नैतिकतालाई आधार मान्ने हो भने हिन्दुत्व विचार बोकेको भारतको राजनीतिक दलले भारतलाई पहिले हिन्दुराष्ट्र घोषणा गरोस् । अन्यथा यो नेपालमा अस्थिरता ल्याउने साधनमात्र बन्नेछ ।

नेपाली संस्कृति, मूल्य–मान्यता र जीवन पद्धतिलाई पुनर्जीवित गराउनुपर्छ । हिन्दुधर्मी नेपालीबीच एकता, सौहार्दता, सहिष्णुताको विकास गर्नुपर्छ । अहिले एउटै धर्म मान्ने जनताबीच पहाडवासी र तराईवासीको नाममा दुई कित्तामा वर्गीकरण गर्ने प्रयास गरिएको छ । समान धर्मका बीच पनि फाटो ल्याउने प्रयास नेपालको इतिहासमा पहिले कहिल्यै भएको थिएन । इस्लामिक राष्ट्रमा सिया र सुन्नी धर्मावलम्बीबीच विभाजन गरेजस्तै हिन्दुबीच दुई समुदायको नाममा विभाजन गर्नु अनुचित छ ।

पहाड र तराईमा बस्ने आमहिन्दुलाई एकताको सूत्रमा बाँध्नु अहिलेको आवश्यकता हो । नेपाल गौतमबुद्धको जन्मस्थल भएको हुंदा बौद्ध धर्म र संस्कृतिलाई प्रवद्र्धन र सम्बद्र्धन गर्नु पनि आवश्यक छ । धार्मिक दृष्टिकोणले नेपाललाई हिन्दु धर्म र बौद्ध धर्ममा आधारित मूल्य–मान्यतामा नेपाली मौलिक जीवन पद्धतिको प्रवद्र्धन गर्न सक्नुपर्छ । अरू धर्मको पनि संरक्षण गर्नुपर्छ ।

मोदीको नेतृत्वको एनडीए गठबन्धन सरकारले नेपाललाई हेर्ने विगतको दृष्टिकोणमा परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ । नेपालका लागि भारतका पूर्वराजदूत तथा विदेश सचिव श्याम शरणले ‘हाउ इन्डिया सिज् द वल्र्ड’ नामक पुस्तकमा नेपालभित्र मधेसी समुदाय र भूतपूर्व भारतीय गोर्खालाई कन्स्टिच्युयन्सी मानी भारत नीति केन्द्रित गर्नुपर्ने तर्क पेस गरेका छन् ।

नयाँ कूटनीतिक सम्बन्ध सिधै नयाँदिल्ली र काठमाडौँबीच हुनुपर्छ, न कि विभिन्न समुदाय र भौगोलिक क्षेत्रबीच । नेपालको आन्तरिक मामिलामा अहस्तक्षेपको नीति अपनाएको खण्डमा भारतप्रति नेपाली जनताको सद्भाव बढ्नेछ । भारतले धार्मिक सांस्कृतिक सम्बन्ध सुदृढ पार्न र अधिक सङ्ख्यामा धार्मिक पर्यटक नेपाल पठाएर सहयोग गर्नुपर्छ ।

विगतका दुई विकराल आर्थिक नाकाबन्दी र बिम्स्टेकको संयुक्त सैनिक अभ्यासमा नेपाल सहभागी नभएको घटनाबाट दुवै देशले महत्वपुर्णपाठ सिकेका छन् । चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसियटिभ  (बीआरआई) र अमेरिकाको इन्डो प्यासिफिक रणनीतिले दक्षिण एसियाली राष्ट्रमा ध्रुवीकरण ल्याउने सम्भावना छ । अब नेपाल पृथ्वीनारायण शाहले भन्नुभएको ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ मा मात्र सीमित नरही दुई विश्वशक्ति राष्ट्रका यी दुई रणनीतिबीचको सामरिक महत्वको स्थलका रूपमा पनि देखापरेको छ । त्यसैले अब नेपाल–भारतबीचको सम्बन्ध यी सबै परिवर्तित वास्तविकतालाई बुझेर नयाँ ढङ्गले अघि बढ्नु हितमा हुनेछ ।

लेखक नेपाली सेनाका अवकासप्राप्त उपरथी हुन् ।

Comments

comments

Now Get KathmanduPati App on your mobiles.

Android AppiOS App
ad

धेरै पढिएको समाचार

Vianet
Civil
Shivam Cement
Yeti Airlines
Kumari Bank
Shikhar Insurance
Muktinath Development Bank
Nepal Vidhyapith

Now get KathmanduPati App on your mobiles.

Android AppiOS App
Scroll to Top