विवाह, व्रतबन्ध, जन्मदिन, चौरासी पूजा यहाँसम्म कि गृहपूजामा समेत आजकल केक काट्ने प्रचलन बढ्दै गएको छ । जीवनका महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा केक काट्नु आधुनिक नेपाली समाजको सामान्य अभ्यासजस्तै बन्न थालेको छ । खुसी बाँड्ने एउटा सामान्य माध्यमका रूपमा सुरु भएको यो अभ्यास अहिले कतिपय समारोहमा अनिवार्य कार्यक्रमजस्तै देखिन थालेको छ ।

यहाँ प्रश्न केक खानु हुन्छ कि हुँदैन भन्ने मात्र होइन । प्रश्न हो–हाम्रा संस्कारका धार्मिक विधि, सांस्कृतिक अर्थ र सामाजिक उद्देश्य के हुन् ? आधुनिक उत्सवका नाममा थपिएका अभ्यासको स्थान के हो ?

यसलाई कतिपयले आधुनिकता, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र खुसी मनाउने नयाँ शैलीका रूपमा लिन्छन् । अर्कोतर्फ, आफ्ना मौलिक संस्कारको अर्थ र महत्त्व नबुझी अरूको अभ्यासलाई प्रतिष्ठाको प्रतीक बनाउने प्रवृत्तिले सांस्कृतिक पहिचान कमजोर बनाउँदै छ कि भन्ने प्रश्न पनि उठिरहेको छ ।

यहाँ प्रश्न केक खानु हुन्छ कि हुँदैन भन्ने मात्र होइन । प्रश्न हो–हाम्रा संस्कारका धार्मिक विधि, सांस्कृतिक अर्थ र सामाजिक उद्देश्य के हुन् ? आधुनिक उत्सवका नाममा थपिएका अभ्यासको स्थान के हो ? अनि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म कसरी पु¥याउने ? यी प्रश्नको उत्तर भावनात्मक आग्रह वा निषेधका आधारमा होइन, धर्मशास्त्रीय प्रमाण, ऐतिहासिक सन्दर्भ, सामाजिक व्यवहार र परम्पराको विवेकपूर्ण विश्लेषणबाट खोजिनुपर्छ ।

निर्णयसिन्धुमा के उल्लेख छ ?

हिन्दु धर्मशास्त्रमा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्ने निर्णयसिन्धु कमलाकर भट्टद्वारा रचित ग्रन्थ हो । यसमा विभिन्न धार्मिक कर्म, तिथि, व्रत र संस्कारसम्बन्धी विधि तथा निर्णयको चर्चा गरिएको छ । ग्रन्थको नेपाली संस्करणमा पनि जन्मोत्सव अर्थात् वर्षवर्धनसम्बन्धी सामग्री समावेश छ ।

उक्त सामग्रीमा जन्मदिनलाई केवल भोजभतेर वा मनोरञ्जनको अवसरका रूपमा नभई आयुवृद्धि, मङ्गलकामना र धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडिएको अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । जन्मतिथि र जन्मनक्षत्र, गुरुजन, देवता, अग्नि, पितृ तथा ब्राह्मणको पूजा र दीर्घायुको कामनाजस्ता विषयको चर्चा गरिएको छ । जन्मोत्सवको विधि अन्य धर्मशास्त्रीय ग्रन्थमा पनि उल्लेख भएको पाइन्छ ।

यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ–हाम्रो परम्परामा जन्मोत्सव मनाउने अवधारणा नै थिएन भन्न मिल्दैन । जन्मदिन मनाउने धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि थियो । त्यसैले जन्मदिन मनाउने परम्परा र आधुनिक केक काट्ने चलनलाई एउटै विषयका रूपमा बुझ्नु तथ्यगत त्रुटि हुन्छ ।

तर निर्णयसिन्धुमा जन्मोत्सवको विधि उल्लेख हुनु र जन्मदिनमा केक काट्नैपर्ने विधान हुनु फरक कुरा हुन् । उपलब्ध पाठमा आधुनिक शैलीमा केक काट्नैपर्ने व्यवस्था भेटिँदैन । त्यसैले केक काट्ने अभ्यासलाई निर्णयसिन्धुले अनिवार्य गरेको धार्मिक विधि भन्न सकिने आधार देखिँदैन ।

कुनै अभ्यास ग्रन्थमा उल्लेख नभएकै कारण त्यो स्वतः धर्मविरुद्ध हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पनि मिल्दैन । त्यस्तै, समाजमा लोकप्रिय भएको अभ्यासलाई प्राचीन शास्त्रीय विधानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु पनि उचित हुँदैन। धार्मिक विधान, स्थानीय परम्परा र आधुनिक सामाजिक चलनबीचको भिन्नता बुझ्नु नै यस बहसको आधार हुनुपर्छ ।

जन्मदिन : परम्परागत वर्षवर्धन र आधुनिक केक संस्कृति

आज धेरै परिवारमा जन्मदिन मनाउने प्रमुख कार्यक्रम केक ल्याउने, मैनबत्ती बाल्ने, जन्मदिन मनाउने व्यक्तिलाई गीत गाएर शुभकामना दिने र केक काट्ने बनेको छ ।

बालबालिकादेखि वयस्कसम्म यो चलन लोकप्रिय बन्दै गएको छ । सामाजिक सञ्जालले पनि जन्मदिनलाई सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिलाई बढावा दिएको छ ।

तर परम्परागत हिन्दु जन्मोत्सवमा आयु, आरोग्य, मङ्गलकामना र आशीर्वादको विशेष महत्त्व रहेको छ । परम्परागत रूपमा हुनेखाने परिवारमा जन्मदिनमा दियो बालेर अष्टचिरञ्जीवीको पूजा गर्ने चलन थियो । निर्णयसिन्धुमा उल्लेखित जन्मोत्सवसम्बन्धी विधिले पनि धार्मिक पूजा र दीर्घायुको कामनालाई महत्त्व दिएको देखिन्छ ।

यहाँ मूल प्रश्न केक काट्नु मात्र होइन, जन्मोत्सवको उद्देश्य के हो भन्ने हो । जन्मदिनलाई आफ्नो जीवनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, आमाबुबा तथा ज्येष्ठ व्यक्तिको आशीर्वाद लिने, परिवारसँग आत्मीयता बढाउने र अरूलाई सहयोग गर्ने अवसर बनाउन सकिन्छ । केक काट्ने चलन अपनाउने परिवारले पनि यी पक्षलाई निरन्तरता दिन सक्छन् ।

तर केक र महँगो पार्टीबिना जन्मदिन अधुरो हुन्छ भन्ने मानसिकता विकास भयो भने उत्सव सामाजिक प्रतिस्पर्धाको माध्यम बन्न सक्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले समेत अरूको देखासिकीमा खर्च गर्नुपर्ने दबाब महसुस गर्न सक्छन् । त्यसैले जन्मदिनको खुसीलाई खर्च र प्रदर्शनसँग मात्र जोड्नु उचित हुँदैन ।

केक काट्दैमा विवाहको धार्मिक अर्थ समाप्त हुन्छ भन्न मिल्दैन । तर केक काट्ने कार्यक्रमलाई विवाहको अनिवार्य धार्मिक अङ्गका रूपमा बुझ्नु वा त्यसबिना विवाह अधुरो हुन्छ भन्ने सोच बनाउनुको प्रमाणित शास्त्रीय आधार देखिँदैन ।

विवाह : संस्कारको मर्मभन्दा प्रदर्शन ठूलो

हिन्दु विवाह विभिन्न समुदायमा फरक विधि र परम्पराअनुसार सम्पन्न हुन्छ । वैदिक परम्परामा मन्त्रपाठ, पाणिग्रहण, सप्तपदी, अग्निसाक्षी र आशीर्वादजस्ता विधिको महत्त्व हुन्छ । यी अभ्यासले विवाहको धार्मिक, पारिवारिक र सामाजिक अर्थलाई अभिव्यक्त गर्छन् ।

आधुनिक विवाह समारोहमा सजावट, आकर्षक मञ्च, फोटो तथा भिडियो, भोज र केक काट्ने कार्यक्रम पनि थपिएका छन् । यी अभ्यासले समारोहलाई रमाइलो बनाउन सक्छन् । तर विवाहको मूल उद्देश्यभन्दा बाहिरी प्रदर्शन र खर्चलाई बढी महत्त्व दिन थालियो भने त्यसबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ ।

केक काट्दैमा विवाहको धार्मिक अर्थ समाप्त हुन्छ भन्न मिल्दैन । तर केक काट्ने कार्यक्रमलाई विवाहको अनिवार्य धार्मिक अङ्गका रूपमा बुझ्नु वा त्यसबिना विवाह अधुरो हुन्छ भन्ने सोच बनाउनुको प्रमाणित शास्त्रीय आधार देखिँदैन ।

विवाहमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा दुई व्यक्तिबीचको जिम्मेवारीपूर्ण सम्बन्ध, पारिवारिक सहमति, पारस्परिक सम्मान र जीवनसाझेदारी हो । विवाहका नाममा ऋण लिएर खर्च गर्ने, अरूको समारोहसँग तुलना गर्ने र प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्न खोज्ने प्रवृत्तिले संस्कारको आनन्दलाई आर्थिक बोझमा बदल्न सक्छ ।

त्यसैले बहस केक काट्ने कि नकाट्ने भन्नेमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । विवाहको वास्तविक अर्थ जोगाउँदै अनावश्यक खर्च र प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धा कसरी घटाउने भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

खुसीको उत्सव कि नयाँ सामाजिक प्रदर्शन ?

केक संस्कृतिको विस्तार विवाह र जन्मदिनमा मात्र सीमित छैन । गर्भावस्थादेखि नै ‘बेबी सावर’ र बच्चा जन्मिएपछि प्रत्येक महिना उमेरको उत्सव मनाउने प्रचलन पनि देखिन थालेको छ ।

गर्भावस्थामा परिवार र आफन्त भेला भएर गर्भवती महिलालाई दही–चिउरा खुवाउने, पौष्टिक खानेकुरा दिने, सुस्वास्थ्यको कामना गर्ने र सुत्केरी जीवनका लागि हौसला प्रदान गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा रहिआएको छ । तर अहिले त्यही भावनात्मक अवसर कतिपय ठाउँमा केक, विशेष सजावट, फोटोसेसन र महँगा पार्टीसँग जोडिँदै गएको छ ।

बच्चा जन्मिएपछि हरेक महिना केक काटेर खुसी मनाउने प्रचलनले पनि एउटा प्रश्न खडा गर्छ–हामी उत्सव मनाइरहेका छौँ कि उत्सव मनाउने नयाँ शैलीको प्रतिस्पर्धामा सहभागी भइरहेका छौँ ?

बालबालिकाको जन्म, स्वास्थ्य र विकासका प्रत्येक चरण खुसीका विषय हुन् । परिवारले खुसी मनाउनु अनुचित होइन । तर खुसीको अभिव्यक्ति महँगो केक, सजावट र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्न सकिने तस्बिरसँग जोडिँदै जाँदा सामान्य परिवारमाथि पनि अनावश्यक खर्च र सामाजिक दबाब पर्न सक्छ ।

हाम्रो परम्पराको मूल भाव गर्भवती आमाको हेरचाह, जन्मने शिशुको सुस्वास्थ्यको कामना, पारिवारिक आत्मीयता र नवजात शिशुप्रति आशीर्वाद व्यक्त गर्नु हो । त्यसैले नयाँ प्रचलनलाई अन्धाधुन्ध अस्वीकार गर्नु वा सबैलाई एउटै मापदण्डमा दोष दिनुभन्दा त्यसको उद्देश्य र सामाजिक प्रभावमाथि विवेकपूर्ण विमर्श आवश्यक छ ।

केक काट्ने कि दही–चिउरा खुवाउने भन्नेभन्दा पनि आमाको स्वास्थ्य, शिशुको हित, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक पहिचानलाई कति महत्त्व दिइन्छ भन्ने प्रश्न प्रधान हुनुपर्छ । आधुनिकता अपनाउँदा आफ्ना संस्कारको मर्म नबिर्सनु नै सन्तुलित सामाजिक चेतना हो ।

व्रतबन्ध : धार्मिक विधि र पुस्तान्तरणको प्रश्न

व्रतबन्धलाई हिन्दु परम्परामा उपनयन संस्कारका रूपमा चिनिन्छ । यसको परम्परागत महत्त्व शिक्षा, अनुशासन, धार्मिक अभ्यास र जिम्मेवारीबोधसँग जोडिएको हुन्छ । यद्यपि यसको विधि र सामाजिक अर्थ समुदाय तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ ।

व्रतबन्धमा मन्त्रपाठ, यज्ञोपवीत धारण, गुरुबाट शिक्षा र आशीर्वाद ग्रहणजस्ता अभ्यासको महत्त्व हुन्छ । तर समारोहमा आधुनिक सजावट, भोज र केक काट्ने कार्यक्रम थपिँदा कतै मूल संस्कारको अर्थभन्दा बाहिरी प्रदर्शनलाई बढी महत्त्व दिइएको त छैन भन्ने प्रश्न उठ्छ ।

नयाँ पुस्तालाई संस्कारप्रति आकर्षित गर्न समयअनुकूल शैली अपनाउनु गलत होइन । तर संस्कार किन गरिन्छ, यसको ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्व के हो र यसले कस्तो जिम्मेवारी सिकाउँछ भन्ने कुरा नबताई समारोहलाई केवल भोज र मनोरञ्जनमा सीमित गरियो भने संस्कारको निरन्तरता कमजोर हुन सक्छ ।

व्रतबन्धमा केक काट्ने चलन परम्परागत धार्मिक विधिको अनिवार्य अङ्ग हो भन्ने प्रमाण भेटिएको छैन । यस विषयमा थप निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सम्बन्धित संस्कारग्रन्थ र विभिन्न समुदायका परम्पराको अध्ययन आवश्यक हुन्छ । यद्यपि एउटा कुरा स्पष्ट छ–संस्कारका नाममा गरिने समारोहले त्यसको मूल उद्देश्यलाई विस्थापित गर्नु हुँदैन ।

चौरासी पूजा : ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान कि समारोहको प्रदर्शन ?

नेपाली हिन्दु समाजमा चौरासी पूजा वृद्धावस्थामा प्रवेश गरेका व्यक्तिको जीवन, दीर्घायु र मङ्गलकामनासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पारिवारिक अवसर हो । यसको धार्मिक विधि र व्याख्या समुदायअनुसार फरक हुन सक्छ ।

चौरासी पूजाको मानवीय पक्ष अझ महत्त्वपूर्ण छ । लामो जीवनयात्रा पार गरेका आमाबुबा तथा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नु, उनीहरूको ज्ञान, सीप, अनुभव र योगदानको कदर गर्नु तथा परिवार र समाजमा उनीहरूको स्थान स्वीकार गर्नु यस अवसरको मूल भावसँग जोडिन्छ ।

तर चौरासी पूजा पनि महँगो सजावट, भोज, तस्बिर र केक काट्ने कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धामा सीमित हुन थाल्यो भने यसको वास्तविक अर्थबारे सोच्नुपर्छ । जीवनभर आमाबुबाको सम्मान र हेरचाह नगर्ने, तर एउटा समारोहमा ठूलो खर्च गरेर सम्मान गरेको देखाउने प्रवृत्तिले संस्कारको मानवीय उद्देश्य पूरा गर्दैन ।

चौरासी पूजामा केक काट्नु परम्परागत शास्त्रीय विधान हो भन्ने प्रमाणित आधार भेटिएको छैन । तर कसैले पारिवारिक खुसीका लागि केक राख्यो भन्दैमा उसको आस्था वा संस्कारप्रतिको निष्ठामाथि प्रश्न उठाउनु पनि उचित हुँदैन । महत्त्वपूर्ण कुरा धार्मिक विधि, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान र वास्तविक पारिवारिक जिम्मेवारी कायम रहनु हो ।

गृहपूजामा केक काट्ने चलन थपिँदा एउटा प्रश्न उठ्छ–यो धार्मिक अनुष्ठानको अङ्ग हो कि पूजा सम्पन्न भएपछि खुसी बाँड्ने सामाजिक अभ्यास? उपलब्ध प्रमाणका आधारमा यसलाई परम्परागत गृहपूजाको अनिवार्य धार्मिक विधि भन्न सकिँदैन ।

गृहपूजा : धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक उत्सवको सीमा

नयाँ घर निर्माण, गृहप्रवेश वा घरमा गरिने विशेष पूजामा परिवारले सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्छन् । परम्पराअनुसार देवपूजा, कलश स्थापना, मन्त्रपाठ, हवन र प्रसाद वितरणजस्ता विधि गरिन्छन् । यी विधि परिवार, समुदाय र धार्मिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छन् ।

गृहपूजामा केक काट्ने चलन थपिँदा एउटा प्रश्न उठ्छ–यो धार्मिक अनुष्ठानको अङ्ग हो कि पूजा सम्पन्न भएपछि खुसी बाँड्ने सामाजिक अभ्यास? उपलब्ध प्रमाणका आधारमा यसलाई परम्परागत गृहपूजाको अनिवार्य धार्मिक विधि भन्न सकिँदैन ।

पूजा सम्पन्न भएपछि परिवार र पाहुनासँग मिठाई वा केक बाँड्नु व्यक्तिगत रुचिको विषय हुन सक्छ । तर केक काट्नैपर्ने सामाजिक दबाब सिर्जना गर्नु वा पूजाको खर्च अनावश्यक रूपमा बढाउनु उचित हुँदैन ।

गृहपूजाको मूल उद्देश्य घरमा सुख, शान्ति र सद्भावको कामना गर्नु हो भने त्यसको वास्तविक अर्थ घरका सदस्यबीच सम्मान, सहयोग र जिम्मेवारी कायम राख्नुमा पनि देखिनुपर्छ । धार्मिक अनुष्ठान र दैनिक व्यवहारबीच सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्नु नै संस्कारको सार्थकता हो ।

केक काट्ने आधुनिक चलनको विस्तारलाई विश्वव्यापी सांस्कृतिक सम्पर्क, व्यापारिक प्रचार, सञ्चारमाध्यम र व्यक्तिगत रुचिसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। तर यसको विस्तारको एउटै कारण यही हो भनेर प्रमाणबिना निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन ।

आधुनिकता अपनाउने कि मौलिकता जोगाउने ?

संस्कृति स्थिर वस्तु होइन । समय, समाज, प्रविधि र जीवनशैलीसँगै यसमा परिवर्तन आउँछ ।

नेपाली समाजले पनि विभिन्न कालखण्डमा नयाँ अभ्यास अपनाउँदै आएको छ । त्यसैले हरेक नयाँ अभ्यासलाई विदेशी भन्दै अस्वीकार गर्नु वा पुरानो भन्दैमा सबै अभ्यासलाई प्रश्नविहीन रूपमा स्वीकार गर्नु दुवै उचित हुँदैन ।

केक काट्ने आधुनिक चलनको विस्तारलाई विश्वव्यापी सांस्कृतिक सम्पर्क, व्यापारिक प्रचार, सञ्चारमाध्यम र व्यक्तिगत रुचिसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। तर यसको विस्तारको एउटै कारण यही हो भनेर प्रमाणबिना निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले आयोजना गरेको धर्मशास्त्रसम्बन्धी अन्तक्र्रियाबारे २०७९ सालमा प्रकाशित समाचारमा जन्मोत्सव, विवाह र स्वयंवरमा केक काट्ने चलनबारे धार्मिक विज्ञहरूले प्रश्न उठाएको उल्लेख छ । यसले आधुनिक उत्सव र परम्परागत संस्कारबीचको सम्बन्धबारे नेपाली समाजमा बहस भइरहेको देखाउँछ ।

यस्तो बहसलाई व्यक्तिको आस्था र रोजाइमाथि आक्रमण गर्ने माध्यम बनाउनु हुँदैन । बरु यसलाई नयाँ पुस्तालाई परम्पराको अर्थ बुझाउने, प्रामाणिक ग्रन्थको अध्ययन गर्ने र आधुनिक अभ्यासलाई विवेकपूर्ण ढङ्गले अपनाउने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ ।

संस्कृतिको संरक्षण निषेध र आरोपबाट मात्र सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि ज्ञान, सीप, अभ्यास र पुस्तान्तरण आवश्यक हुन्छ । हाम्रा परम्परागत संस्कारमा रहेका आशीर्वाद, कृतज्ञता, दान, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावजस्ता मूल्य–मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्न सक्यौँ भने आधुनिकता अपनाउँदा पनि मौलिकता जोगाउन सकिन्छ ।

विवाहमा केक काटियो कि काटिएन, व्रतबन्धमा केक राखियो कि राखिएन, जन्मदिनमा मैनबत्ती निभाइयो कि निभाइएन भन्ने विषयले मात्र हाम्रो संस्कृति जोगिएको छ वा छैन भन्ने निर्धारण गर्दैन ।

संस्कृति भनेको उत्सव मनाउने शैली मात्र होइन; यो हाम्रो सामूहिक स्मृति, मूल्य, आस्था, जीवनदृष्टि र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानको निरन्तरता पनि हो ।

निर्णयसिन्धुमा जन्मोत्सवसम्बन्धी विधि उल्लेख भएको तथ्यले हाम्रो परम्परामा जन्मदिन मनाउने धार्मिक तथा सांस्कृतिक आधार रहेको देखाउँछ ।

तर यसलाई आधुनिक केक काट्ने अभ्याससँग एउटै मान्न मिल्दैन । उपलब्ध पाठमा केक काट्नैपर्ने विधान भेटिएको छैन । विवाह, व्रतबन्ध, चौरासी पूजा र गृहपूजाका विषयमा पनि सम्बन्धित ग्रन्थ र संस्कारविधिको छुट्टाछुट्टै अध्ययन आवश्यक देखिन्छ ।

हामीले आधुनिकतालाई विवेकका साथ स्वीकार गर्नुपर्छ र मौलिकतालाई ज्ञानका साथ जोगाउनुपर्छ । नयाँ अभ्यासले परम्परालाई समृद्ध बनाइरहेको छ कि त्यसको मूल अर्थलाई ओझेलमा पारिरहेको छ भन्ने प्रश्न महत्तवपूर्ण छ ।

हाम्रो चुनौती केक काट्ने हात रोक्नु होइन, संस्कारको अर्थ बिर्सने प्रवृत्ति रोक्नु हो । आधुनिकतालाई निषेध गर्नु होइन, आधुनिकताको भीडमा आफ्नै सांस्कृतिक पहिचान हराउन नदिनु हो ।

संस्कारको वास्तविक शक्ति केकमा होइन, त्यसले पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण गर्ने मूल्य, मान्यता, परम्परा, विश्वास, सम्बन्ध र जीवनदृष्टिमा निहित हुन्छ। ती मूल्य–मान्यतालाई जीवन्त राख्न सक्यौँ भने आधुनिकता अपनाउँदा पनि हाम्रो मौलिकता सुरक्षित रहन सक्छ ।