काठमाण्डु – नेपाली समाजमा भाइटीका केवल तिहारको एउटा धार्मिक संस्कार मात्र होइन, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, आत्मीयता, विश्वास र पारस्परिक सम्मानलाई अझ गहिरो बनाउने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। तिहारको अन्तिम दिन अर्थात् कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन मनाइने भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाएर दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सफलताको कामना गर्छन्।

यस दिन दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार तथा दक्षिणा दिएर उनीहरूको सुख–समृद्धिको कामना गर्छन्। यसरी भाइटीकाले परिवारभित्रको सम्बन्धलाई केवल रगतको नातामा सीमित नराखी प्रेम, कर्तव्य र जिम्मेवारीको भावनासँग जोड्छ।

सप्तरङ्गी टीकाको सांस्कृतिक अर्थ

भाइटीकामा लगाइने सात रङको टीका यस पर्वको प्रमुख आकर्षण हो। विभिन्न समुदाय र परिवारमा टीका लगाउने विधि तथा सामग्रीमा केही भिन्नता भए पनि रातो, पहेँलो, हरियो, नीलो, सेतो लगायतका रङको प्रयोग व्यापक रूपमा देखिन्छ।

टीका, मखमली फूल, सयपत्री, दूबो, अक्षता, तेल तथा विभिन्न परिकारको प्रयोगले भाइटीकालाई थप सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व प्रदान गर्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु र सुख–समृद्धिको कामना गर्दै पूजा गर्ने परम्परा पुस्तौँदेखि चलिआएको छ।

यमराज र यमुनाको कथासँग जोडिएको विश्वास

भाइटीकासँग यमराज र यमुनाको पौराणिक कथा पनि जोडिएको छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई विशेष सम्मानपूर्वक पूजा गरी टीका लगाएको र त्यस अवसरमा यमराजले बहिनीको आतिथ्य स्वीकार गरेको विश्वास गरिन्छ।

यसै कथासँग जोडेर भाइटीकालाई दाजुभाइको दीर्घायु र सुरक्षाको कामना गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ। यद्यपि यसको विभिन्न समुदायमा फरक–फरक स्थानीय व्याख्या र परम्परा पनि पाइन्छन्।

परिवार र समाज जोड्ने अवसर

आधुनिक जीवनशैली, व्यस्तता र वैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारका सदस्यहरू विभिन्न ठाउँमा बस्नुपर्ने अवस्था बढ्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा भाइटीका परिवारका सदस्यलाई पुनः एकै ठाउँमा जोड्ने अवसर पनि बनेको छ।

टाढा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीसमेत सम्भव भएसम्म घर फर्किएर टीका लगाउने, आशीर्वाद लिने–दिने र सामूहिक रूपमा चाड मनाउने गर्छन्। यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याउँछ।

महिला–पुरुष सम्बन्धमा सम्मानको सन्देश

भाइटीकाले दाजुभाइको मात्र होइन, दिदीबहिनीको सम्मान र भूमिकालाई पनि विशेष महत्व दिन्छ। दिदीबहिनीले भाइको दीर्घायु र सफलताको कामना गर्ने तथा भाइले दिदीबहिनीप्रति सम्मान, सुरक्षा र आत्मीयताको भावना व्यक्त गर्ने परम्पराले पारस्परिक जिम्मेवारीको सन्देश दिन्छ।

आजको पुस्ताका लागि भाइटीकाको महत्व अझ व्यापक हुँदै गएको छ। यसलाई परम्परागत धार्मिक अनुष्ठानसँगै समानता, सम्मान, पारिवारिक एकता र भावनात्मक सम्बन्धको पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

आर्थिक तथा सामाजिक पक्ष

भाइटीकाका अवसरमा मिठाई, फलफूल, कपडा, गरगहना तथा अन्य उपहारको आदान–प्रदान हुन्छ। यसले स्थानीय बजार र व्यापारिक गतिविधिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छ। विशेषगरी फूल, मिठाई, पूजा सामग्री तथा उपहारका सामग्रीको माग बढ्ने गर्छ।

तर भाइटीकाको वास्तविक महिमा महँगा उपहार वा खर्चमा नभई सम्बन्धमा रहेको आत्मीयता र सम्मानमा निहित छ। आर्थिक हैसियतअनुसार गरिने सामान्य टीका र आशीर्वादले पनि दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई उत्तिकै अर्थपूर्ण बनाउँछ।

बदलिँदो समयमा पनि उस्तै महत्व

समयसँगै भाइटीका मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। प्रविधिको विकाससँगै विदेश वा टाढा रहेका दाजुभाइ–दिदीबहिनीले भिडियो कलमार्फत शुभकामना आदान–प्रदान गर्ने गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा डिजिटल माध्यमबाट उपहार पठाउने चलन पनि बढेको छ।

तर माध्यम परिवर्तन भए पनि भाइटीकाको मूल भावना—माया, विश्वास, सम्मान, आत्मीयता र पारिवारिक एकता—अझै उस्तै छ।

भाइटीका नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको पर्व हो। यसले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेमलाई अभिव्यक्त गर्नुका साथै परिवार र समाजमा आपसी सद्भाव, सम्मान तथा एकताको भावना बलियो बनाउँछ।

त्यसैले भाइटीका टीका र उपहारको पर्व मात्र होइनस नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको माया, विश्वास र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवन्त प्रतीक हो।