काठमाण्डु – दसैंमा टीका लगाउने परम्परा नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको महत्वपूर्ण परम्परा हो। विजयादशमीका दिन मान्यजन तथा ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन पुस्तौँदेखि चलिआएको छ। यो केवल धार्मिक संस्कार नभई परिवारका सदस्यबीचको आत्मीयता, सम्मान र शुभेच्छा आदानप्रदान गर्ने अवसर पनि हो।

दसैंको मुख्य दिन विजयादशमीमा घरका ज्येष्ठ सदस्यबाट आफूभन्दा कनिष्ठलाई टीका र जमरा लगाइदिने गरिन्छ। रातो टीका, अक्षता र जमरा यस परम्पराका प्रमुख प्रतीक हुन्। टीका लगाउँदै मान्यजनले दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि, स्वास्थ्य र सफलताको शुभकामना दिने गर्छन्। त्यसैले दसैंको टीका आफैँमा शुभेच्छा र आशीर्वादको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो।

टीकामा प्रयोग हुने रातो रङलाई शक्ति, ऊर्जा र विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। अक्षता अर्थात् नफुटेको चामललाई पूर्णता, समृद्धि र अन्नपूर्णताको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैगरी दसैंको पहिलो दिन घटस्थापनामा राखिएको जमरा विजयादशमीमा टीकासँगै लगाउने गरिन्छ। जमरा हरियाली, नयाँ जीवन, उर्वरता र समृद्धिसँग जोडिएको प्रतीक हो।

टीका लगाउने परम्पराको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पारिवारिक भेटघाट हो। रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू दसैंमा घर फर्कने र मान्यजनबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने गर्छन्। यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउनुका साथै पुस्ताबीचको सम्बन्ध र सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरणमा पनि भूमिका खेल्छ।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक भएकाले दसैं मनाउने र टीका लगाउने विधिमा पनि समुदाय तथा परिवारअनुसार केही भिन्नता पाइन्छ। कतिपय परिवारमा निश्चित क्रम र विधिअनुसार टीका लगाइन्छ भने कतिपयमा आफ्नो पारिवारिक तथा स्थानीय परम्पराअनुसार मनाइन्छ। यही विविधताभित्रको साझा आत्मीयता नेपाली दसैंको विशेषता हो।

आधुनिक जीवनशैली, वैदेशिक रोजगारी र बसाइँसराइले पारिवारिक संरचनामा परिवर्तन ल्याए पनि दसैंमा टीका लगाउने परम्पराको महत्व घटेको छैन। बरु टाढा रहेका आफन्तलाई एक ठाउँमा जोड्ने अवसरका रूपमा यसको महत्व अझ बढेको देखिन्छ। प्रविधिका कारण प्रत्यक्ष भेट सम्भव नभए पनि फोन तथा भिडियोमार्फत आशीर्वाद साटासाट गर्ने नयाँ अभ्याससमेत विकसित भएको छ।

यस अर्थमा दसैंको टीका केवल निधारमा लगाइने रङ होइन, यो आस्था, आशीर्वाद, पारिवारिक एकता, पुस्तान्तरण र नेपाली सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो। बदलिँदो समयसँगै यसको स्वरूपमा केही परिवर्तन आए पनि मान्यजनप्रतिको सम्मान र परिवारप्रतिको आत्मीयता जोड्ने यसको मूल भावना आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ।